Social Media Psychology
वॉशिंग्टन : "सोशल मीडियावर सक्रिय असतात; पण कधीच पोस्ट किंवा कमेंट करत नाहीत. केवळ स्क्रोलिंग करतात. अशा सोशल मीडियावर 'मौन; असणार्यांबाबत मानसशास्त्राने केलेल्या अभ्यासा अनेक सकारात्मक बाबी समोर आल्या आहेत. याविषयी जाणून घेवूया....
अमेरिकेतील 'नॉर्थइस्टर्न युनिव्हर्सिटी'मध्ये झालेल्या संशोधनानुसार, सोशल मीडिया वापरणाऱ्यांपैकी तब्बल ९०% लोक हे 'लर्कर्स' (Lurkers) असतात. म्हणजेच, ते संवाद न साधता केवळ मजकूर पाहतात. ते कमेंट करत नाहीत, शेअर करत नाहीत आणि पोस्टही करत नाहीत. ते फक्त बघतात. हा एक प्रचंड मोठा 'मूक बहुसंख्याक' वर्ग आहे. तरीही, सोशल मीडियाबद्दलची आपली सर्व समज केवळ सक्रिय सहभाग घेणाऱ्या अल्पसंख्य लोकांवर आधारित आहे. लर्कर्सना अनेकदा 'बॅकग्राउंड नॉईज' समजले जाते किंवा योगदान न देणारे अपयशी वापरकर्ते मानले जाते.
मानसशास्त्र असे सांगते की, जे लोक सोशल मीडिया वापरतात पण कधीच पोस्ट किंवा कमेंट करत नाहीत, ते निष्क्रिय नसतात. त्यांनी केवळ माहिती मिळवण्याचा अधिकार कायम ठेवत, 'दिखाव्याच्या' (performance) शर्यतीतून बाहेर पडण्याचा जाणीवपूर्वक निर्णय घेतलेला असतो. दररोज पोस्ट करणाऱ्या बहुतेकांनी असा विचारही कधी केलेला नसतो.
सोशल मीडियावर लोक जे पाहतात त्याचा त्यांच्या निर्णयांवर प्रभाव पडतो, मग त्यांनी त्यावर जाहीरपणे प्रतिक्रिया दिली असो वा नसो. थोडक्यात, लर्कर्स हे विलग झालेले नसतात, तर त्यांच्या सहभागाची पद्धत वेगळी असते. त्यांनी 'दिखाव्या'च्या गर्दीत न उतरता माहितीच्या प्रवाहात राहण्याचा मार्ग शोधलेला असतो.
समाजशास्त्रज्ञ एर्विंग गोफमन यांच्या १९५९ मधील सिद्धांतानुसार, सामाजिक संवाद हा एका प्रकारचा अभिनय आहे. आपण सर्वजण एका रंगमंचावरचे कलाकार आहोत, आपल्या प्रेक्षकांवर प्रभाव पाडण्याचा प्रयत्न करत असतात. आता सोशल मीडियाने या नैसर्गिक प्रवृत्तीला अफाट स्वरूप दिले आहे.
मागील काही वर्षांमध्ये सोशल मीडिया वापराबाबतच्या मानसशास्त्रातील अनेक संशोधनांमध्ये असे म्हटले की, केवळ स्क्रोल करणे हानिकारक आहे, कारण यामुळे तुलना वाढते आणि नैराश्य येऊ शकते. पण यात एक महत्त्वाची मेख आहे: सर्वच 'पॅसिव्ह' वापर सारखा नसतो. स्वतःच्या प्रदर्शनाचा सर्कस टाळून केवळ माहितीसाठी सोशल मीडिया वापरणे ही पूर्णपणे वेगळी आणि सकारात्मक गोष्ट आहे. २०२४ मध्ये मानसशास्त्रातील एका संशोधनानुसार, अनेक लोक गोपनीयतेसाठी किंवा 'सोशल मीडिया थकवा' टाळण्यासाठी मौन राहणे पसंत करतात. त्यांनी माहिती मिळवणे आणि दिखावा करणे या दोन गोष्टी वेगळ्या केल्या आहेत.
संशोधन असे सांगते की, सोशल मीडिया माझ्यासाठी एका 'रंगमंचा'ऐवजी आता एक 'ग्रंथालय' झाले आहे. सोशल मीडियाचा वापर कमी केल्याने तरुणांमधील नैराश्याची लक्षणे २४% आणि चिंता (anxiety) १६% ने कमी होतात.
तुम्ही फक्त बघताय आणि पोस्ट करत नाही आहात, तर अपराधी वाटून घेऊ नका. मानसशास्त्रातील संशोधनानुसार, या दिखाव्यापासून दूर राहणे ही एक प्रकारची 'स्वतःची जपणूक' आहे. मौन राहणे हा आळस नाही. तो नटण्याऐवजी केवळ जाणून घेण्याचा, आणि प्रेक्षक न बनता केवळ निरीक्षक राहण्याचा एक जाणीवपूर्वक घेतलेला निर्णय आहे.
