Brain Health Exercise Intermittent Fasting : जगभरातील सर्वच देशांमध्ये आयुर्मान वाढले आहे. वैद्यकीय शास्त्रातील आधुनिक शोध आणि जीवनशैली यांचाही हा परिणाम मानला जातो. आयुर्मान वाढल्यामुळे, अलीकडील काळात वाढत्या वयातही मेंदू तल्लख कसा ठेवावा, याबद्दलच्या सल्ल्यांचा सर्वत्र भडिमार पाहायला मिळतो. मात्र, यातील सर्वच सल्ल्यांना वैज्ञानिक पुराव्यांचा भक्कम आधार असतोच, असे नाही. जीवनशैलीतील निवडी वृद्ध होत असलेल्या मेंदूवर कसा परिणाम करतात, यावर जगभरात संशोधन सुरू आहे. याच मुद्द्यावर 'सोसायटी फॉर न्यूरोसायन्स'च्या वार्षिक बैठकीत तज्ज्ञांनी यावर प्रकाश टाकला. वाढत्या वयात मेंदूचे आरोग्य सुधारण्याबाबत तज्ज्ञांनी मांडलेली मते जाणून घेऊया...
व्यायामाचा संबंध दीर्घकाळापासून उत्तम आरोग्याशी जोडला गेला आहे. याचे फायदे हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित धोके कमी करण्यापासून ते मानसिक आरोग्य सुधारण्यापर्यंत अनेक आहेत; परंतु, शारीरिक हालचालींमुळे वृद्धपकाळातही मेंदूचे आरोग्य उत्तम राहू शकते का? आणि मेंदूवर होणाऱ्या या परिणामांच्या मागे कोणती जैविक प्रक्रिया काम करते? यावर कॅनडातील 'क्वीन्स युनिव्हर्सिटी'च्या 'सेंटर फॉर न्यूरोसायन्सेस स्टडीज'मधील प्राध्यापक फर्नांडा डी फेलिस म्हणतात, "व्यायाम हा एक अत्यंत प्रभावी असा 'बिगर-औषधी' उपाय आहे. यामुळे मेंदूचे आरोग्य जोपासण्यास आणि सुधारण्यास मदत होते. तसेच व्यायाम केल्यामुळे वाढत्या वयातही मेंदूचे आकारमान (brain volume) टिकवून ठेवण्यास मदत होते, रक्ताभिसरण सुधारते आणि मेंदूतील दाहक (inflammatory) प्रक्रिया नियंत्रित राहण्यास मदत होते."
"जेव्हा आपण शरीराचा आणि शारीरिक व्यायामाचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला प्रामुख्याने स्नायूंच्या हालचाली आठवतात. हे स्वाभाविकही आहे, कारण शरीरातील सर्व उती आणि प्रणाली स्नायूंच्या जवळच असतात. पण मग, व्यायामाचा मेंदूला नेमका काय फायदा होतो?" याचे उत्तर देताना डी फेलिस स्पष्ट करतात की, शरीरातील सर्व स्नायू आणि मेंदू यांच्यातील संवादामुळे हे घडते. शरीर मेंदूशी संवाद साधू शकते. जेव्हा आपले शरीर पूर्णपणे निरोगी नसते, तेव्हा मेंदूला त्याची जाणीव होते. मात्र, जेव्हा आपण शरीराला (स्नायूंना) सक्रिय करून तंदुरुस्त बनवतो, तेव्हा त्याचा सकारात्मक परिणाम मेंदूवरही होतो.
शारीरिक हालचालींचे फायदे सर्वांनाच ठाऊक आहेत, परंतु व्यायामाचे विविध प्रकार शरीर आणि मेंदूवर वेगवेगळे परिणाम करू शकतात. डी फेलिस यांच्या मते, सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सातत्य राखणे. शारीरिक हालचालींना आपल्या जीवनशैलीचा एक भाग बनवणे आवश्यक असल्याचेही डी फेलिस सांगतात.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) शिफारशीनुसार, प्रौढ व्यक्तींनी आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे मध्यम तीव्रतेचा शारीरिक व्यायाम करणे आवश्यक आहे. एरोबिक व्यायामाचा शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होतो, असे दिसून आले आहे. डी फेलिस म्हणतात, "हा व्यायाम रक्ताभिसरण सुधारतो, 'ब्लड-ब्रेन बॅरियर' (रक्त-मेंदू अडथळा) अधिक सुलभ करतो आणि उपयुक्त रेणूंना मेंदूपर्यंत पोहोचण्यास मदत करतो." 'रेझिस्टन्स ट्रेनिंग' (शक्ती वाढवणारा व्यायाम) आणि 'हाय-इंटेंसिटी इंटरव्हल ट्रेनिंग' (HIIT) स्नायूंचे कार्य सुधारतात आणि स्नायूंचे वस्तुमान वाढवतात. यामुळे अशा रेणूंची निर्मिती होते, जे मेंदूचे रक्षण करण्याचे काम करतात.
डी फेलिस नमूद करतात की, "अगदी सामान्य गतीने चालणे देखील आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरू शकते. दिवसभरात १०,००० पावले चालण्याचे ध्येय अनेकदा सांगितले जाते, परंतु त्यापेक्षा कमी हालचाल केली तरी आरोग्याला फायदे मिळू शकतात. त्यामुळे, तुम्ही किती पावले चालता यापेक्षा सक्रिय राहणे अधिक महत्त्वाचे आहे. कोणत्याही प्रकारचा व्यायाम, कोणत्याही तीव्रतेचा व्यायाम तुम्ही जे काही करू शकता ते करून सक्रिय राहण्याचा प्रयत्न करा. आणि किती पावले चाललात यापेक्षाही, सातत्य राखणे हे सर्वात महत्त्वाचे आहे."
केवळ शारीरिक हालचालीच नव्हे, तर जीवनशैलीतील इतर घटकही मेंदूच्या आरोग्यावर परिणाम करतात. यामध्ये आहार अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. खाण्याच्या पद्धतींचा मेंदूच्या निरोगी वृद्धत्वावर कसा परिणाम होतो, यावर व्यापक संशोधन सुरू आहे.
काही अभ्यासांनुसार, अधूनमधून उपवास केल्याने मेंदूच्या आरोग्यासाठी फायदे होऊ शकतात, संभाव्यतः दाह आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करून. तथापि, यातील बहुतेक पुरावे प्राण्यांवरील अभ्यासातून आले आहेत. जरी सुरुवातीचे निष्कर्ष आशादायक असले तरी, उपवासामुळे मानवांमध्ये संज्ञानात्मक घट रोखली जाते किंवा अल्झायमर रोगापासून संरक्षण मिळते हे सिद्ध झालेले नाही. प्रायोगिक अभ्यासांमध्ये दिसून आलेले परिणाम लोकांसाठी अर्थपूर्ण दीर्घकालीन फायद्यांमध्ये रूपांतरित होतात की नाही, याचा संशोधक अजूनही तपास करत आहेत.
“अन्नाची कमतरता हे मेंदूच्या कार्याचे एक प्रमुख चालक राहिले आहे,” असे जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठातील न्यूरोसायन्सचे सहायक प्राध्यापक मार्क मॅटसन म्हणाले. उत्क्रांतीने मेंदू आणि शरीराला उपवासाच्या काळातही चांगले कार्य करण्याची क्षमता दिली आहे. अधूनमधून उपवास म्हणजे खाण्याच्या पद्धती, ज्यात अन्नसेवनाचा काळ आणि उपवासाचा काळ आलटून पालटून येतो. एका सामान्य पद्धतीमध्ये १६ तास उपवास करणे आणि त्यानंतर आठ तासांच्या कालावधीत खाण्यावर मर्यादा घालणे समाविष्ट आहे. दीर्घकाळ उपवास केल्याने, शरीर आपला ग्लायकोजेनचा साठा वापरून टाकते आणि चरबीचे विघटन करण्यास सुरुवात करते, ज्याचे यकृत केटोन्स नावाच्या रेणूंमध्ये रूपांतर करते. हे मेंदूसाठी ऊर्जेचा एक पर्यायी स्रोत प्रदान करते आणि दाह व ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करून मेंदूच्या पेशींचे संरक्षण करण्यास देखील मदत करू शकते, असे मॅटसन यांनी नमूद केले.
ठराविक वेळेच्या उपवासाचे संभाव्य फायदे हे पेशी चयापचयाच्या ताणाला ज्या प्रकारे प्रतिसाद देतात, त्याच्याशी देखील जोडलेले असू शकतात; ही एक अशी यंत्रणा आहे जिच्या परिणामांमध्ये व्यायामाशी साम्य आढळते. मॅटसन यांनी नमूद केले की व्यायाम आणि ठराविक वेळेचा उपवास एकाच प्रकारे कार्य करतात; ते दोन्ही पेशींना आव्हान देतात, ज्यामुळे संरक्षणात्मक प्रतिसाद मिळतो. त्याच वेळी, विश्रांती आणि पुनर्प्राप्तीचा काळ त्यांना दुरुस्त होण्यास, वाढण्यास आणि जुळवून घेण्यास मदत करतो.
"आठवडे, महिने आणि वर्षे या काळात शरीराला अधूनमधून सौम्य चयापचय ताण किंवा आव्हानांचा सामना करावा लागला, तर सामान्य आरोग्य आणि कार्यक्षमता सुधारते. तसेच वृद्धत्व आणि रोगांचा प्रतिकार होण्यासही मदत होते. पेशीय पातळीवर याचा असा अर्थ होतो की उपवास किंवा व्यायामासारख्या आव्हानात्मक काळात पेशी अशा अवस्थेत जातात, जिथे त्या आपल्या शक्तीचा व संसाधनांचा वापर काटकसरीने करतात आणि ताणाला अधिक सक्षमपणे तोंड देतात. पुढे झोप आणि विश्रांतीच्या माध्यमातून शरीर सावरत असताना, या पेशी अशा स्थितीत येतात ज्यामुळे शरीराची वाढ आणि लवचिकता टिकून राहते. अधूनमधून उपवास करण्याची सवय आठवडे, महिने किंवा वर्षानुवर्षे दीर्घ काळ सुरू ठेवली, तरीही त्याचे फायदे कमी होत नाहीत," असेही ते म्हणाले.