Fishermen stranded Iran |
कन्याकुमारी : अमेरिका, इस्रायलने इराणवर हल्ला केल्यानंतर आखाती देशांमध्ये युद्धाचा भडका उडाला. युद्धामुळे ऊर्जा संकट आणि आर्थिक मंदी निर्माण झाली असून, जागतिक पुरवठा साखळीवर याचा गंभीर परिणाम झाला आहे. एक महिन्याहून अधिक काळ हा संघर्ष सुरूच आहे. अशात इराणमध्ये ६०० भारतीय मच्छिमार अडकले आहेत. आता त्यांना मायदेशी परत आणण्यासाठी कुटुंबीयांकडून प्रयत्न सुरू आहेत. कितीही मोठा आर्थिक भुर्दंड सहन करावा लागला तरी कुटुंबीय इराणमध्ये अडकलेल्या मच्छिमारांना परत आणण्यासाठी धडपड करत आहेत. यासाठी सरकारने मदत करावी, अशी मागणीही त्यांनी केली आहे.
'स्क्रोल.इन'ने दिलेल्या रिपोर्टनुसार, इराणमध्ये अडकलेल्या मच्छिमारांना कुटुंबीयांशी फोनवरून संपर्क साधणे हे मोठे आव्हानात्मक काम झाले आहे. केवळ एक मिनिट बोलल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी पुन्हा फोन करण्याचा प्रयत्न करण्यास सांगितले जाते. मात्र यानंतर तब्बल दोन दिवसांची वाट पाहावी लागते. इराणमध्ये अडकलेले बहुतांश मच्छिमार हे तामिळनाडूच्या कन्याकुमारी जिल्ह्यातील आहेत, तर काहीजण तिरुनेलवेली, थूथुकुडी आणि रामनाथपुरम यांसारख्या शेजारील जिल्ह्यांमधील आहेत. शाजी यांच्या पती रवी कुमार हे इराणमध्ये अडकलेल्या सुमारे ६०० भारतीय मच्छिमारांपैकी एक आहेत; तिथे सुरू असलेल्या युद्धामुळे त्यांना मायदेशी परतणे अशक्य झाले आहे.
कुमार सध्या इतर १२ मच्छिमारांसोबत एका भाड्याच्या घरात राहत आहेत. गेल्या पाच वर्षांपासून इराणमध्ये काम करत आहेत. १२ मच्छिमारांपैकी केवळ कुमार यांच्याकडेच 'सिम कार्ड' उपलब्ध आहे. त्यांच्या पत्नी शाजी यांनी सांगितले की, "युद्ध सुरू झाल्यापासून मच्छिमारांना त्यांच्या राहत्या ठिकाणच्या 'वाय-फाय' जोडणीबाबत अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे; परिणामी, त्यांना स्वतःच्या फोनवरून 'व्हॉट्सॲप' कॉल करणे शक्य होत नाहीये. सर्व १२ जण एकाच सिम कार्डचा वापर करून आपल्या कुटुंबीयांना फोन करतात."
भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, आतापर्यंत ७१७ विद्यार्थ्यांसह एकूण १,०४३ भारतीय नागरिकांना इराणमधून भारतात परत आणण्यात आले आहे. तामिळनाडूतील मच्छिमारांना परत आणण्यासाठी सरकारकडून कोणतेही प्रयत्न केले जात असल्याचे दिसले नाही, अशी खंत शाजी यांनी व्यक्त केली. याला 'साऊथ एशियन फिशरमेन फ्रॅटर्निटी'चे सरचिटणीस फादर जॉन चर्चिल यांनीही या निरीक्षणास दुजोरा दिला आहे. "सरकारने आतापर्यंत मच्छिमारांविषयी फारशी आस्था किंवा काळजी दाखवलेली नाही," असे त्यांनी म्हटले आहे.
चर्चिल यांनी सांगितले की, "इराणमध्ये अडकलेल्या सुमारे ४५० मच्छिमारांचा संबंध कन्याकुमारीशी आहे. त्यातील बहुतांश जण आपल्या बोटींवरच अडकून पडले आहेत. त्यांच्या परिसरावर हल्ला झाला, तरी त्यांना पळून जाण्यासाठी दुसरी कोणतीही जागा उपलब्ध नाही. दिवस असो वा रात्र, समुद्रात वास्तव्य करणे त्यांच्यासाठी सुरक्षित नाही. अनेक मच्छिमार अन्न आणि वैद्यकीय साहित्य मिळवण्यासाठी संघर्ष करत आहेत. त्यांच्या बोटींवर अन्नाचा साठा उपलब्ध नाही; कारण त्यांचे मालक त्यांना केवळ मासेमारीसाठी समुद्रात जातानाच शिधा पुरवत असतात," असेही त्यांनी सांगितले.
केरळ आणि तामिळनाडू येथील लोकांना आखाती देशांमध्ये नोकऱ्या मिळू लागल्या, तेव्हा त्यांच्या असे लक्षात आले की, तिथे मासेमारीचे काम फारसे होत नाही. "त्यांनी आखाती देशांमधील लोकांना सांगितले की, कन्याकुमारी येथील मच्छीमार खोल समुद्रातील मासेमारीमध्ये अत्यंत निष्णात आहेत. तिथले लोक या कामात आमच्या लोकांसारखे कुशल नव्हते; त्यामुळे तिथल्या नियोक्त्यांनी कन्याकुमारी येथील लोकांना कामावर घेण्यास पसंती दिली गेली.
फादर जॉन चर्चिल यांनी स्पष्ट केले की, कन्याकुमारीमधील एकूण लोकसंख्येपैकी एक तृतीयांश लोक मच्छिमार आहेत. येथे चारच बंदरे उपलब्ध होती. त्यापैकी तीन सरकारद्वारे चालवली जात होती आणि एक खाजगी मालकीचे होते. "येथील मच्छिमारांच्या संख्येच्या तुलनेत ही बंदरे अपुरी आहेत. भारतातील मच्छिमारांच्या संधींना, पारंपरिक मासेमारीपासून दूर जाण्याच्या प्रवृत्तीमुळेही फटका बसला. सरकारचे लक्ष प्रत्यक्ष मासेमारीपेक्षा 'जलसंवर्धन' क्षेत्रावर अधिक केंद्रित झाले आहे. इराणमधील कामाची संधी होती. मात्र आम्ही मासेमारीसाठी समुद्रात गेल्यावर आमच्यासोबत काय घडते, याची कोणालाही पर्वा नसते. समुद्रात असताना जर एखादा मच्छिमार आजारी पडला, तर त्याची काळजी घेणारे किंवा त्याला मदत करणारे कोणीही नसते." याउलट इराणमध्ये मात्र, "आमच्या बोटीवरील एखादा सहकारी आजारी पडल्यास, तातडीने हेलिकॉप्टरची व्यवस्था केली जात असे; नौदल घटनास्थळी पोहोचून त्या मच्छिमाराला आवश्यक ती मदत मिळेल याची खात्री करत असे."
इराणमध्ये मच्छीमार साधारणपणे आठ ते दहा दिवसांच्या मासेमारी मोहिमांवर जातात आणि त्यातून ते ५०,००० रुपयांपर्यंतची कमाई करू शकतात. "भारतात, दहा दिवसांत इतकी मोठी रक्कम कमावण्याची आम्ही कल्पनाही करू शकत नाही," असे तो म्हणाला. भारतात घालवलेल्या या तीन महिन्यांच्या काळात, मासेमारीच्या मोहिमांमधून त्याला एकूण केवळ २०,००० रुपयेच कमावता आले आहेत. "या तीन महिन्यांत, इराणमध्ये असतो तर मी किमान एक लाख रुपये नक्कीच कमावले असते," असे त्याने सांगितले.
चर्चिल यांनी स्पष्ट केले की, मच्छीमारांच्या अधिक उत्पन्नामागील एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे, इराणमध्ये ते तुलनेने लहान जलस्रोतांमध्ये मासेमारी करतात आणि तिथे त्यांना माशांची चांगली पैदास (मोठी पकड) मिळते. याउलट, भारतात त्यांना मासेमारीसाठी खूप दूरवर जावे लागते आणि तरीही त्यांना मिळणारी माशांची पकड (उत्पादन) साधारणपणे कमीच असते—किंबहुना, गेल्या काही दशकांपासून हे प्रमाणही सातत्याने घटत चालले आहे. त्याने पुढे सांगितले की, इराणमध्ये माशांची विक्री भारतातल्या तुलनेत खूपच अधिक दराने केली जाते. तसेच इराणमध्ये आम्हाला मोठ्या प्रमाणात मासे पकडता येतात. या देशांमध्ये मासेमारी किती करावी किंवा ती किती काळापर्यंत करावी, यावर कोणतेही बंधन नाही.
आखाती देशांमध्ये काम करताना मच्छिमारांना अनेक फायदे मिळत असले तरीही, चर्चिल यांनी निदर्शनास आणून दिले की, तिथे कोणत्याही प्रकारची 'आधार प्रणाली' उपलब्ध नसल्यामुळे, हे मच्छिमार शोषणास बळी पडण्याच्या धोक्याच्या छायेतच राहतात. जेव्हा लोकांना काही समस्या भेडसावतात, तेव्हा त्या देशाच्या कामगार विभागाकडे किंवा तिथे असलेल्या आपल्या भारतीय दूतावासाकडे जाऊन आपली गाऱ्हाणी मांडणे त्यांना शक्य होत नाही. आता भारत सरकारने त्यांच्या सर्व गरजा आणि समस्यांचे निवारण करण्यासाठी, तिथे 'तमिळ' भाषा बोलणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीची नेमणूक करणे अत्यंत आवश्यक आहे, अशी मागणीही चर्चिल यांनी केली.
