'आरएसी' (RAC) म्हणजे 'रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन'. या तिकीट बुकिंगमध्ये प्रवासी रेल्वेने प्रवास करू शकतात, परंतु त्यांना स्वतंत्र किंवा पूर्ण बर्थ दिली जात नाही.
Indian Railways RAC ticket rules : भारतीय रेल्वेद्वारे 'रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन' (RAC) ही अनेक दशकांपासून दिली जाणारी अत्यंत उपयुक्त तिकीट आरक्षण सुविधांपैकी एक आहे. मात्र, आता रेल्वे प्रशासन या जुन्या सुविधेला बंद करण्याच्या शक्यतेवर विचार करत असल्याचे वृत्त समोर आले आहे.
सध्याच्या प्रणालीनुसार, कन्फर्म तिकीट असलेला एखादा प्रवासी आपले तिकीट रद्द करतो, तर ती रिकामी झालेली बर्थ आरएसी प्रवाशाला दिली जाऊ शकते. मात्र, हे पूर्णपणे उपलब्धतेवर आणि किती तिकिटे रद्द होतात, यावर अवलंबून असते.
'आरएसी' (RAC) म्हणजे 'रिझर्व्हेशन अगेन्स्ट कॅन्सलेशन'. या तिकीट बुकिंगमध्ये प्रवासी रेल्वेने प्रवास करू शकतात, परंतु त्यांना स्वतंत्र किंवा पूर्ण बर्थ दिली जात नाही. सामान्यतः दोन 'आरएसी' प्रवाशांना एकच 'साइड लोअर' बर्थ दिली जाते. दिवसा ही बर्थ बसण्यासाठी वापरली जाते, तर रात्रीच्या वेळी दोन्ही प्रवाशांना त्याच बर्थवर झोपावे लागते. दोन्ही प्रवासी आपापल्या तिकिटांसाठी पूर्ण भाडे देतात, परंतु कोणालाही झोपण्यासाठी स्वतंत्र जागा मिळत नाही. रेल्वेच्या एका अधिकाऱ्याने 'द टाइम्स ऑफ इंडिया'ला सांगितले की, प्रवाशाला झोपण्यासाठी पुरेशी जागा मिळत नसेल, तर त्यांच्याकडून पूर्ण भाडे आकारणे कितपत योग्य आहे, याचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे.
'आरएसी' (Reservation Against Cancellation) व्यवस्थेअंतर्गत, दोन प्रवाशांना एकाच 'साइड लोअर' बर्थवर प्रवास करावा लागतो, दोन्ही प्रवाशांकडून पूर्ण तिकीट भाडे आकारले जाते. एखादा प्रवासी पूर्ण भाडे देत असेल, तर त्याला झोपण्यासाठी पूर्ण बर्थ का मिळू नये? प्रवाशांना होणारी ही गैरसोय आणि सध्याची भाडे रचना लक्षात घेता, रेल्वे प्रशासन 'आरएसी' प्रणाली रद्द करण्याच्या पर्यायावर विचार करत आहे.
४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी 'भारतीय रेल्वेमधील गाड्यांची वेळ आणि प्रवासाचा कालावधी' या विषयावरील आपल्या ३६ व्या रिपोर्टमध्ये संसदीय समितीने 'आरएसी' व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते, समितीने रेल्वे मंत्रालयाला अशी एक यंत्रणा विकसित करण्याची शिफारस केली आहे. दरम्यान, 'आरएसी' प्रवाशाला स्वतंत्र बर्थ दिली जात नसेल, तर त्यांच्याकडून कन्फर्म तिकीट असलेल्या प्रवाशांइतकेच पूर्ण भाडे का आकारले जावे?, असा सवालही उपस्थित केला जात आहे. संसदीय समितीच्या या शिफारशीनंतर, रेल्वे मंत्रालय सध्याच्या व्यवस्थेत बदल करण्याच्या शक्यतेवर काम करत आहे.
हो. प्रवासाच्या आधी किंवा प्रवासादरम्यान बर्थ उपलब्ध झाल्यास, आरएसी तिकीट कन्फर्म होऊ शकते. आरएसी आणि वेटलिस्टेड तिकिटांमधील हा एक महत्त्वाचा फरक आहे. आरएसी प्रवाशांकडे बसण्यासाठी आरक्षित जागा असते आणि त्यांना ट्रेनमध्ये चढण्याची परवानगी असते; याउलट, चार्ट तयार झाल्यानंतरही कन्फर्म न झालेली पूर्णपणे वेटलिस्टेड ई-तिकिटे असल्यास, प्रवाशांवर ट्रेनमध्ये प्रवासाबाबत वेगळे निर्बंध लागू होऊ शकतात.
आरएसी (RAC) प्रणाली अंतर्गत कधीकधी पुरुष आणि महिला प्रवाशांना एकाच बर्थवर जागा दिली जाते. यामुळे दोन्ही बाजूंसाठी गैरसोयीची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. अशा प्रसंगी ट्रेन तिकीट परीक्षकासमोरही (TTE) आव्हान निर्माण होते. ट्रेनमध्ये दुसरी कोणतीही बर्थ उपलब्ध नसेल, तर प्रवाशांसाठी पर्यायी व्यवस्था करणे कठीण होऊन बसते.
रेल्वे तिकीट आरक्षण (रिझर्व्हेशन) हाताने (मॅन्युअली) केले जात असे त्या काळात आरएसी प्रणाली सुरू करण्यात आली होती. कारण त्या काळात तिकिटे रद्द झाल्यामुळे रिकाम्या झालेल्या बर्थचा मागोवा घेणे आणि त्यांचे रिअल-टाइम व्यवस्थापन करणे सोपे नव्हते. रद्द झालेल्या तिकिटांमुळे रिकाम्या झालेल्या जागांचा अधिक चांगल्या प्रकारे वापर व्हावा आणि जास्तीत जास्त प्रवाशांना प्रवासाची संधी मिळावी, या उद्देशाने आरएसी प्रणाली लागू करण्यात आली होती.
१९८६ मध्ये रेल्वेमध्ये संगणकीकृत आरक्षण प्रणाली (PRS) सुरू करण्यात आली. यामुळे तिकीट रद्द झाल्यानंतर रिकाम्या झालेल्या बर्थचा मागोवा घेणे आणि आरएसी प्रवाशांना कन्फर्म बर्थ देणे सोपे झाले. असे असूनही, आरएसी प्रणाली कायम ठेवण्यात आली.
सध्या तरी, प्रवाशांनी असे समजू नये की आरएसी बुकिंग बंद करण्यात आले आहे. अलीकडील घडामोडी म्हणजे या सुविधेच्या संदर्भात केवळ एक आढावा घेतला जात आहे, हा कोणताही अधिकृत धोरणात्मक बदल नाही. रेल्वे मंत्रालयाकडून अधिकृत घोषणा किंवा सुधारित आरक्षण नियम जारी होईपर्यंत, आरएसीबाबतचे सध्याचे नियम लागू राहतील. त्यामुळे, रेल्वे तिकीट बुक करणाऱ्या प्रवाशांनी प्रवास करण्यापूर्वी आपला पीएनआर (PNR) स्टेटस आणि आरक्षणाशी संबंधित अटी तपासून घ्याव्यात.