Valentine’s Day 2026
पुन्हा एकदा ऋतूबदलांचे प्रहर आणि मनाची संभ्रमित अवस्था. दिवसा वाहणारे थंड आणि शीतल वारे उन्हाचा तडाखा जाणवू देत नाहीत. याच काळात येतो तो जगभरातील समस्त तरुणाईने लोकप्रिय केलेला व्हॅलेंटाईन डे अर्थात प्रेमदिन! गेल्या काही वर्षांपासून या दिवसाला एक वेगळं आणि अनन्यसाधारण महत्त्व लाभलेलं आहे. व्हॅलेंटाईन डेनिमित्त सर्वत्र प्रेमाच्या गोष्टी सुरू आहेत, पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की माणूस प्रेमात का पडतो? यामागे मेंदूतील रसायने काम करतात का?
विज्ञान सांगते की प्रेम ही कोणतीही जादू नसून मेंदू आणि हार्मोन्सचा एक वैज्ञानिक खेळ आहे. हार्वर्ड मेडिकल स्कूल आणि अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनचे संशोधन सांगते की, डोपामाइन आणि ऑक्सीटोसिन सारखी रसायने आपल्याला प्रेमाच्या विळख्यात अडकवतात.
प्रेमात पडणे ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे जी उत्क्रांतीशी जोडलेली आहे. प्रेम आपल्याला जोडीदार शोधण्यासाठी, बंध निर्माण करण्यासाठी आणि वंश वाढवण्यासाठी प्रेरित करते. पण यामागे मेंदूच्या खोलीत दडलेली असते ती रिवॉर्ड सिस्टम. जेव्हा आपण कोणाकडे आकर्षित होतो, तेव्हा मेंदूत अशी रसायने स्रवतात जी आनंद, उत्साह आणि ओढ निर्माण करतात. ही प्रक्रिया इतकी वेगवान असते की कधीकधी 'पहिल्या नजरेतही प्रेम' होऊन जाते.
प्रेमामागे अनेक 'लव्ह केमिकल्स' आहेत जी मेंदू आणि शरीरावर परिणाम करतात. ही हार्मोन्स आणि न्यूरोट्रांसमीटर खालीलप्रमाणे आहेत:
डोपामाइन (Dopamine): याला 'आनंदाचे रसायन' म्हणतात. हे मेंदूतील रिवॉर्ड सर्किट सक्रिय करते, ज्यामुळे आपल्याला प्रेमात एखाद्या 'नशे'सारखा अनुभव येतो. जेव्हा तुम्ही तुमच्या पार्टनरला पाहता, तेव्हा डोपामाइन वाढते आणि आनंदाची लाट उसळते. संशोधनानुसार, हे तेच रसायन आहे जे कोणत्याही व्यसनात काम करते.
ऑक्सीटोसिन (Oxytocin): याला 'प्रेमाचे संप्रेरक' म्हणतात. हे ओढ आणि विश्वास निर्माण करते. जेव्हा तुम्ही मिठी मारता किंवा चुंबन घेता, तेव्हा ऑक्सीटोसिन स्रवते, जे परस्पर नाते घट्ट करते. आई-मुलाच्या नात्यातही हेच रसायन काम करते.
नॉरएपिनेफ्रिन (Norepinephrine): हे उत्साह आणि फोकस वाढवते. प्रेमात पडल्यावर हृदयाचे ठोके वाढणे, घाम येणे – हे सर्व याच रसायनामुळे होते. हे आपल्याला जोडीदारावर लक्ष केंद्रित करण्यास मदत करते.
सेरोटोनिन (Serotonin): प्रेमाच्या सुरुवातीला याची पातळी कमी होते, ज्यामुळे आपण पार्टनरबद्दल जास्त विचार करू लागतो, जणू काही वेड लागल्यासारखे. नंतर हे संतुलित होते.
टेस्टोस्टेरोन आणि इस्ट्रोजेन (Testosterone & Estrogen): ही रसायने आकर्षणाच्या टप्प्यावर काम करतात, ज्यामुळे शारीरिक ओढ निर्माण होते.
ही रसायने मेंदूच्या व्हेंट्रल टेगमेंटल एरिया, अमिग्डाला, हिप्पोकॅम्पस आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स सारख्या भागांना सक्रिय करतात. fMRI स्कॅनवरून असे दिसून आले आहे की, प्रेमात असताना मेंदूचे १२ भाग एकाच वेळी काम करतात.
वैज्ञानिक हेलेन फिशर यांच्या मते, प्रेम तीन टप्प्यात असते:
इच्छा: हे टेस्टोस्टेरोन आणि इस्ट्रोजेन या हार्मोन्सपासून सुरू होते. हे केवळ शारीरिक आकर्षण असते.
आकर्षण: डोपामाइन, नॉरएपिनेफ्रिन आणि सेरोटोनिनचा खेळ. यात तुम्ही पार्टनरशिवाय राहू शकत नाही, झोप आणि भूक कमी होते.
ओढ: ऑक्सीटोसिन आणि वासोप्रेसिनमुळे दीर्घकालीन नाते निर्माण होते. हा लग्नाचा किंवा एकत्र राहण्याचा पाया आहे.
विज्ञान म्हणते की केमिकल्स हे केवळ 'ट्रिगर' आहेत, परंतु प्रेमात संस्कृती, अनुभव आणि वैयक्तिक निवड देखील महत्त्वाची असते. केमिकल्स आपल्याला आकर्षित करतात, पण नाते टिकवणे हे आपल्या मेहनतीवर अवलंबून असते. संशोधनानुसार, प्रेम मेंदूमध्ये बदल घडवून आणते ते आनंद वाढवते, तणाव कमी करते आणि आरोग्य सुधारते.
प्रेमात पडणे ही मेंदूतील रसायनांची किमया आहे, जी आपल्याला आनंद आणि ओढ निर्माण करून देते. पण लक्षात ठेवा, खरे प्रेम या केमिकल्सच्या पलीकडे असते ते आदर, विश्वास आणि सामंजस्याने बनते. या व्हॅलेंटाईन डेला जर तुम्ही प्रेमात असाल, तर समजा की तुमच्या मेंदूत एक 'वैज्ञानिक पार्टी' सुरू आहे. आणि जर नसाल, तर काळजी करू नका योग्य वेळी केमिकल्स आपले काम नक्कीच करतील!
