Strait of Hormuz Oil Crisis: मध्य पूर्वेतील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर सध्या जगभरात ज्या समुद्री मार्गाची सर्वाधिक चर्चा होत आहे, तो म्हणजे स्ट्रेट ऑफ होर्मुज. इराण आणि इस्रायलमधील संघर्ष वाढल्यानंतर इराणने या मार्गातून जाणाऱ्या व्यापारी जहाजांच्या हालचालींवर मर्यादा घातल्याच्या बातम्या समोर आल्या आहेत. त्यामुळे जागतिक बाजारात मोठी अस्थिरता निर्माण झाली आहे. अंदाजे 150 हून अधिक तेल टँकर्स या मार्गात अडकले असल्याचेही सांगितले जात आहे. जर हा मार्ग दीर्घकाळ बंद राहिला, तर त्याचा परिणाम केवळ मध्य पूर्वेपुरता मर्यादित राहणार नाही, तर संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हा सुमारे 21 मैल (33 किमी) रुंद, अरुंद समुद्री मार्ग आहे. तो इराण, ओमान आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) यांच्या दरम्यान आहे. भौगोलिकदृष्ट्या लहान असला तरी जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यात त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
जगभरातील समुद्री मार्गाने होणाऱ्या कच्च्या तेलाच्या व्यापारातील 20 ते 25 टक्के तेल याच मार्गाने जाते. दररोज सुमारे 17 ते 20 दशलक्ष बॅरल कच्चे आणि शुद्ध केलेले तेल या मार्गातून जाते.
सौदी अरेबिया, इराक, कुवेत, यूएई आणि कतार यांसारखे प्रमुख तेल उत्पादक देश आपल्या निर्यातीसाठी या मार्गावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहेत. कतारची संपूर्ण एलएनजी (LNG) निर्यातदेखील याच मार्गातून होते. त्यामुळे हा मार्ग बंद पडणे म्हणजे जागतिक बाजाराला मोठा धक्का आहे.
भारत आपल्या गरजेच्या सुमारे 85 टक्के कच्च्या तेलासाठी आयातीवर अवलंबून आहे. त्यापैकी जवळपास निम्मा हिस्सा इराक, सौदी अरेबिया, कुवेत आणि यूएई या देशांकडून येतो. या देशांकडून येणाऱ्या बहुतेक तेल टँकर्सना होर्मुजमधूनच जावे लागते.
जर हा मार्ग बंद राहिला, तर भारताला तेल मिळवण्यासाठी पर्यायी मार्ग शोधावे लागतील. त्यामुळे वाहतूक खर्च वाढेल, तेलाचे दर वाढतील आणि शेवटी पेट्रोल-डिझेल महाग होण्याची शक्यता आहे. महागाई वाढू शकते आणि उद्योगांवरील खर्चाचा ताणही वाढेल.
चीन दररोज सुमारे 10 दशलक्ष बॅरल तेल आयात करतो, त्यातील जवळपास 40 टक्के तेल होर्मुजमधून येते. चीन रशिया आणि मध्य आशियातून पाइपलाइनद्वारे तेल आयात करतो. पण ही आयात पुरेशी नाही. जर पुरवठा खंडित झाला, तर चीनच्या औद्योगिक उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. चीन हा जागतिक उत्पादन साखळीचा महत्त्वाचा भाग असल्याने त्याचा परिणाम जगभरातील पुरवठा साखळीवर होऊ शकतो.
जपान आपले 70 टक्क्यांहून अधिक तेल आयात करतो, त्यातील बहुतेक हिस्सा मध्य पूर्वेतून येतो. दक्षिण कोरियाची परिस्थितीही अशीच आहे. या देशांची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर तेलावर अवलंबून आहे. तेल पुरवठ्यात अडथळा आल्यास वीज निर्मितीचा खर्च वाढेल आणि उद्योगांचे मार्जिन कमी होईल.
यूएईसाठी हा मार्ग खूप महत्त्वाचा आहे. जर स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमध्ये अडथळे निर्माण झाले, तर जहाजांना पर्यायी मार्गाने जावे लागते. यामुळे लॉजिस्टिक खर्च वाढेल आणि निर्यात उत्पन्नावर परिणाम होईल.
तेल पुरवठ्यात अडथळा आल्यास जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाचे दर झपाट्याने वाढू शकतात. तेल महागले की वाहतूक खर्च वाढतो, उद्योगांचा खर्च वाढतो आणि शेवटी महागाई वाढते. जर परिस्थिती दीर्घकाळ तणावपूर्ण राहिली, तर जागतिक आर्थिक वाढ मंदावण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हा केवळ एक समुद्री मार्ग नाही, तर जागतिक अर्थव्यवस्थेची चेन आहे. तो मार्ग बंद राहिला, तर भारत, चीन, जपानसह संपूर्ण जगाला त्याची किंमत मोजावी लागू शकते.
