नागपूर : देशाच्या फाळणीमुळे जनतेला तीव्र वेदना आणि संतापाचा सामना करावा लागला. जनतेत इतका आक्रोश होता की स्वातंत्र्य लढ्यातील हिरोविषयी नकारात्मक भावना निर्माण झाली. त्या विशिष्ट ऐतिहासिक कालखंडात संघाची ताकद अधिक असती, तर कदाचित देशाची फाळणी टाळता आली असती. तरीही, त्या अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक परिस्थितीतही, हिंदूंचे संरक्षण आणि त्यांचे पुनर्वसन सुनिश्चित करण्यासाठी संघाने आपल्या परीने सर्वतोपरी प्रयत्न केले असे स्पष्ट मत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर यांनी केले.
यानंतरच्या काळात लोकांनी संघाकडे एक राजकीय प्रतिस्पर्धी म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली. याच राजकीय कारणांमुळे पुढे संघावर बंदी लादण्यात आली. मात्र, संघावर अनेकजण टीका करतात. खासगीत प्रशंसा करतात असे असताना संघाच्या मनात कोणाबद्दलही द्वेष नाही; तो सर्वांशी संवादाची भूमिका स्वीकारतो. शताब्दी वर्षात गाव ते आंतरराष्ट्रीय पातळीवर संघाचा विचार पोहोचविण्याचा आमचा प्रयत्न असल्याचे आंबेकर यांनी सांगितले. चिटणवीस सेंटरमध्ये आयोजित माध्यम परिसंवादात ते बोलत होते.
संघ सर्वांशी संवाद आणि चर्चा करण्यास सदैव सज्ज असतो यातूनच देशाबाहेर अमेरिका, पाकिस्तान असा विविध देशात संवाद प्रयत्न सुरू आहेत. यावेळी विदर्भ प्रांत संघचालक दीपक तामशेट्टीवार आणि नागपूर महानगर संघचालक राजेश लोया यांची प्रमुख उपस्थिती होती. याप्रसंगी संघाचा शताब्दी वर्षापर्यंतचा प्रवास, समाजाशी असलेला संघाचा संबंध आणि संघाची भविष्यातील वाटचाल यांविषयी आंबेकर यांनी विचार मांडले.
संघाच्या स्थापनेपासूनच, भारत हे एक 'हिंदू राष्ट्र' आहे, हा विचार संघाने सातत्याने मांडला या देशातील हिंदू सक्षम झाले, तर त्याचा लाभ समाजातील सर्वच धार्मिक पंथांना—ज्यामध्ये मुस्लिम आणि ख्रिश्चनांचाही समावेश होतो. नक्कीच होईल. यामुळे संपूर्ण समाजाचे आणि राष्ट्राचेही हित साधले जाईल. जर भारताचे हित साधले गेले, तर जगाचे हितही आपोआपच साधले जाईल. मात्र, जे लोक केवळ जाती-आधारित राजकारण करू इच्छितात, तेच लोक या संकल्पनेला विरोध करतात. अलीकडच्या काळात, काही व्यक्ती "जय भीम—लाल सलाम" अशा घोषणा देत असल्याचेही दिसून येत आहे.
वास्तविक पाहता, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वतः असे प्रतिपादन केले होते की, जोपर्यंत गौतम बुद्धांनी दाखवलेला शांततेचा मार्ग जगात अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत कार्ल मार्क्स किंवा इतरांनी पुरस्कारलेल्या मार्गांचे अनुसरण करण्याची काहीही आवश्यकता नाही. त्यांच्या या मूलभूत विचारांचे भान ठेवणे गरजेचे आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधान सभेत दिलेल्या आपल्या भाषणातही असे स्पष्टपणे नमूद केले होते की, साम्यवादी (कम्युनिस्ट) आणि समाजवादी हेच संविधानाचे सर्वात मोठे शत्रू आहेत. संस्कृतिक एकोपा निर्माण करताना लोकांमध्ये निर्माण झालेला हा 'सामूहिक विस्मृतीचा' भाव दूर करण्यासाठी आणि त्यांच्या अस्मितेची जाणीव पुन्हा जागृत करण्यासाठी संघ सातत्याने प्रयत्नशील आहे.
आपले तरुण लोकशाही मानणारे
जगाच्या काही भागांमध्ये 'Gen Z' (जनरेशन Z) पिढीचे तरुण रस्त्यावर उतरून आंदोलने करत असले, तरी भारतातील याच पिढीचे तरुण मात्र राष्ट्रावर अढळ श्रद्धा बाळगून आहेत. त्यांचा आपल्या राष्ट्रावर आणि देशाच्या लोकशाही संस्थांवर पूर्ण विश्वास आहे. ही पिढी उपजतच आशावादी वृत्तीची असून, त्यांचे लक्ष सतत भारताच्या प्रगतीवर केंद्रित असते. कोणतीही समस्या शांततापूर्ण मार्गांनी सोडवता येते, असा ठाम विश्वास या पिढीला वाटतो असे बेरोजगारी संदर्भात तरुणांच्या असंतोषाविषयी छेडले असता आंबेकर यांनी नमूद केले. पश्चिम बंगालमधील यशावर बोलताना आंबेकर यांनी बंगालमध्येच संघाचे सर्वाधिक प्रचारक (पूर्णवेळ कार्यकर्ते) कार्यरत आहेत. पहिले सरसंघचालक डॉ. हेडगेवार यांनी आपले शिक्षण कलकत्त्यामध्येच पूर्ण केले होते; तसेच, बंगालमधील संघटनात्मक कार्याची पाहणी करण्यासाठी त्यांनी १९३९ मध्ये या भागाचा दौराही केला होता. त्यानंतरच्या काळात, प्रत्येक सरसंघचालकाने पश्चिम बंगालमध्ये सक्रियपणे कार्य केले आहे. बंगालच्या भूमीवरील प्रचारकांच्या (पूर्णवेळ स्वयंसेवकांच्या) निष्ठेमुळे जनमानसात जागृती निर्माण करण्यास मोलाची मदत झाली यावर त्यांनी भर दिला