बुलढाणा जिल्ह्यात एक जागतिक स्तरावरचं भौगोलिक आश्चर्य वसलेलं आहे. लोणार गावाच्या सीमेवर जगप्रसिद्ध उल्कापाताने निर्माण झालेलं विवर आहे. हे विवर म्हणजे निसर्गनिर्मित प्रचंड खोल सरोवर आहे.
नैसर्गिक उल्कापाताने निर्माण झालेले जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे विवर आहे आणि बेसाल्ट खडकामध्ये निर्माण झालेले जगातील सर्वात मोठे विवर आहे. सुमारे 52000 वर्षांपूर्वी
याची निर्मिती झाल्याचा अंदाज आहे. याचा सरासरी व्यास 1830 मीटर असून खोली 150 मीटर आहे. पर्यावरणीय चमत्कार श्रेणीअंतर्गत लोणार सरोवराला राष्ट्रीय भू-स्मारक घोषित करण्यात आलं आहे. आजूबाजूला गोड्या पाण्याचे स्रोत असले तरी या विवरात साठलेलं पाणी समुद्राच्या पाण्याच्या सातपट खारं आहे. विवर गोलाकार असून त्याचा परीघ सुमारे6 किमी आहे.
आटपाट नगर होतं
नीती मेहेंदळे
स्कंद पुराण आणि पद्म पुराण यासारख्या प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये या सरोवराचा प्रथम उल्लेख आढळतो. इ.स. 1600 च्या सुमारास लिहिलेल्या ऐन-ए-अकबरी या ग्रंथात लोणारचा उल्लेख आहे. महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्हा, जिथे हे सरोवर आहे, तो एकेकाळी मौर्य साम्राज्याचा भाग होता आणि नंतर सातवाहन साम्राज्याचा भाग होता. चालुक्य व राष्ट्रकुटांनीही
या भागात राज्य केले. मुघल, यादव, निजाम आणि ब्रिटिशांच्या काळात या भागात व्यापार वाढला. सरोवराच्या परिघावर आढळणारी अनेक मंदिरे यादव मंदिरे व हेमाडपंती मंदिरे म्हणून ओळखली जातात.
भगवान विष्णूने लोणासुर दैत्यावर इथे विजय मिळवला म्हणून गावाचं नाव लोणार पडलं अशी दंतकथा आहे. याच दंतकथेवर आधारलेलं यादवकालीन हेमाडपंती स्थापत्याचा उत्कृष्ट नमुना असलेलं दैत्यसूदन मंदिर गावातच मध्यभागी आहे. हे प्रभावी मंदिर हेन्री कझिन्सच्या मते 13 व्या शतकाच्या अखेरीस आणि 14 व्याशतकाच्या सुरुवातीला बांधले गेले आहे,असे म्हणतात. दिल्ली सल्तनतच्या आक्रमणांमुळे मंदिराचे बांधकाम अपूर्ण राहिले असे त्यांचे मत आहे. स्कंद पुराण आणि पद्म पुराणातल्या आख्यायिकेनुसार, लोणासुर राक्षसाने या प्रदेशात दहशत निर्माण केली होती, देवांनाही आव्हान दिले होते. विष्णू एका देखण्या तरुणाच्या रूपात अवतरला, त्याने आपल्या बहिणींच्या मदतीने राक्षसाचे भूमिगत निवासस्थान शोधले, त्याच्या भूगर्भातील गुहेचे झाकण उघडले आणि तो ज्या खड्ड्यात राहत होता त्याच खड्ड्यात त्याला मारले. खारट आणि क्षारीय पाण्याने भरलेला खड्डा तेच हे लोणार सरोवर अशी समजूत आहे. तर जवळील एक टेकडी विष्णूने बाजूला टाकलेले झाकण असल्याचे म्हटले जाते. म्हणूनच, येथे विष्णूचा दैत्यसूदन अवतार पूजला जातो.
हे सुंदर भगवान विष्णूचे मंदिर चालुक्य राजवंशाच्या राजवटीचे आहे ज्यांनी इसवी सनाच्या सहाव्या ते बाराव्या शतकादरम्यान मध्य आणि दक्षिण भारतात राज्य केले. हे स्थापत्य महत्त्वाकांक्षा, पौराणिक विजय आणि मध्य भारतातील अशांत काळाचे स्मारक आहे. मंदिर हेमाडपंती शैलीच्या बांधकामाच्या सर्वोत्तम उदाहरणांपैकी एक आहे आणि मंदिरातील अद्भुत कामुक कोरीवकाम लोकप्रिय खजुराहो मंदिरांसारखे आहे. लोणासुराच्या वर उभी असलेली विष्णूची मूर्ती गाभाऱ्यात आहे. मंदिराच्या छतावर कोरीवकाम आहे. बाहेरील भिंती देखील कोरीवकाम केलेल्या आकृत्यांनी व्यापलेल्या आहेत. मंदिराचे गर्भगृह खूपच अंधारे आहे आणि त्यातलं कोरीवकाम केवळ कृत्रिम प्रकाशाच्या मदतीने दिसू शकते. मूळ मूर्ती गायब झाल्यानंतर सध्याची मूर्ती नागपूरच्या भोसले शासकांनी बनवली होती. अंतराळाच्या छतावर लावणासुराचा वध, लोणार सरोवराचे स्वरूप, कंस-कृष्णाची कथा, नृसिंहाची रासलीला, हिरण्यकश्यपाचा वध शिल्पित आहे. सर्वात बाहेरील जागा सभामंडप आहे.
मंदिराच्या मागील बाजूस असलेल्या कोनाड्यात सूर्याची उभी प्रतिमा आहे. यावरून असे सूचित होते की मंदिर मूळतः सूर्याला समर्पित करण्याचा हेतू असावा. तथापि, सध्याच्या स्वरूपात, ते भगवान विष्णूचे दैत्यसूदन अवतारातील वैष्णव मंदिर आहे. पूर्वेकडील दहा पायऱ्या एका मजल्याकडे जातात जिथे मुख्य प्रवेशद्वार उघडते. या संरचनेत तीन वेगवेगळ्या कक्षांचा समावेश आहे, प्रत्येक कक्ष विशिष्ट धार्मिक कार्य करतो. सर्वात आतल्या गर्भगृहात, गर्भगृहात, मुख्य देवता आहे.
मंदिराचं पीठ 1.5 मीटर उंच आणि 105 फूट लांब आणि 84.5 फूट रुंद आहे. छत अपूर्ण आहे. मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख आहे. दक्षिणेला देवकोष्ठात चामुंडा देवीची प्रतिमा आहे आणि उत्तरेला नृसिंह आहे. हे सर्व कोनाडे स्वतःत लघुमंदिरांसारखे बांधलेले आहेत. मंदिराच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर असलेले तपशीलवार शिल्पसंभारात पुराणातील कथा, रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांची कथनशिल्पे, विविध देव-देवतांचे अवतार, अप्सरा, यक्ष, किन्नर आणि मिथुनशिल्पे यांचा समावेश आहे. गर्भगृहाच्या द्वारावर गणेश प्रतिमा आहे. गर्भगृहात प्रमुख देवता विष्णूची चार हातांच्या स्वरूपात, शंख, चक्र, गदा आणि केसांनी माणसाला धरले आहे.
लोणार वन्यजीव अभयारण्य हे भारतातील सर्वात लहान वन्यजीव अभयारण्य असून त्याचे क्षेत्रफळ 365 हेक्टर एवढे विस्तारलेले आहे.
लोणार सरोवराच्या आजूबाजूला असलेली मंदिरे, हिंदू देवतांच्या शैव, वैष्णव व शाक्त पंथातील देवतांना समर्पित आहेत. अकराव्या आणि बाराव्या शतकादरम्यान ती बांधण्यात आली. कालांतराने या मंदिरांना चालुक्य, देवगिरीचे यादव आणि मराठे अशा अनेक राजवंशांकडून संरक्षण मिळाले.
अनेक कोरीव खांब असलेली दगडी बांधणीतली धर्मशाळा सर्वात प्रथम गोमुख मंदिराजवळ दिसते. इथली बहुतांश मंदिरं चालुक्य काळात बांधली गेली. पापहरेश्वर या मंदिर संकुलात शिवाचे एक लहान मंदिर, एक अत्यंत सजावटीचे नंदीमंडप आणि पुष्करणी यांचा समावेश आहे. मोकळ्या उंच पीठावर असलेला चौकोनी नंदी मंडप आणि समोरचं बुटकं दगडी लहानसं मंदिर ते पापहरेश्वराचं. नंदी मंडपाच्या पायऱ्या कोरीव नक्षीने सुशोभित असून त्यांच्या दोहो बाजूंना कठडे सिंहाच्या शिल्पांनी मंडित आहेत. नंदी मंडपाच्या खांबांवर लहान कीर्तिमुखे आणि विष्णू आणि शिवाची विविध रूपे कोरलेली आहेत. मंदिराची मंडपाची द्वारशाखा सहा शाखांनी युक्त असून ती वास्तुशास्त्राप्रमाणे मालिनी प्रकारात मोडते. मंदिराशेजारी एक चौरसाकृती छोटी बारव असून तिच्या चारही बाजूंनी बारवेत प्रवेश करायला पायऱ्या केलेल्या आहेत.
लोणार परिसरातले एक मंदिर जिथे यात्रेकरू मोठ्या संख्येने येतात ते म्हणजे गोमुख मंदिर. हे मंदिर विवराच्या काठावर स्थित आहे. मंदिराच्या कुंडात वाहणाऱ्या पाण्याच्या शाश्वत स्त्रोतामुळे त्याची लोकप्रियता आहे. स्थानिक लोक त्याला धार म्हणतात, म्हणूनच मंदिराला धारमंदिर किंवा धारकुंड असेही नाव पडले आहे. शेजारी ब्रह्मकुण्ड नावाची मोठी बारव आहे. बारवेच्या काही खांबांवर कथनशिल्पे आढळतात.
गोमुख मंदिरावरून पुढे सरोवराच्या दिशेने गेल्यास पिरॅमिडच्या रचनेने बांधलेले वैशिष्ट्यपूर्ण कुमारेश्वर मंदिर लागते, ज्याला स्थानिक लोक वेदशाळा म्हणून संबोधतात. हे एक मोठे मंदिर असावे कारण त्याला मंदिराव्यतिरिक्त मुख्य प्रवेशद्वाराआधी एक आयताकृती रचनेचा कोरीव स्तंभयुक्त प्रवेश मंडप आहे. त्याच्या खांबांवर काही शिल्पं दिसतात. श्रावण बाळाचं कावड खांद्यावर घेतलेलं शिल्प समोरच दिसतं. प्रवेश मंडपातून आत काही अंतरावर मुख्य मंदिर दिसते. हे त्रिकोणी रचनेचे पंचरथ मंदिर आहे. मंदिराचे मुखमंडप, गूढमंडप, अंतराळ व गाभारा असे भाग पडतात. गूढमंडप आठ मोठ्या खांबांवर पेलला आहे. गूढ मंडपाच्या चौरसाकृती छतावर कीर्तिमुखे कोरली आहेत. मंडपातील कंसांमध्ये शिव, इंद्र, वामन आणि भैरव यांच्या मूर्ती आहेत. त्यावर सप्तमात्तृकांची शिल्पं आहेत, ज्यात इंद्राणी, कौमारी आणि वराही स्पष्ट दिसतात. गर्भगृहाची द्वारशाखा पंचशाखा असून नंदिनी प्रकारात मोडणारी आहे.
यज्ञेश्वर मंदिर परिसरात मंदिराचे सुटे भाग विखुरलेले दिसतात. मंदिराची 3 मुखमंडप, मंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी रचना आहे. मंदिरात भरपूर शिल्पांनी युक्त असे खांब आहेत. मंडपाच्या खांब व छत यांच्या मधल्या थरात अनेक शिल्पथर आहेत. त्यात गजथर पहिला दिसतो. खांबांवर प्रामुख्याने कीर्तिमुखे, घटपल्लव आणि अनेक शुभचिन्हे कोरलेली आढळतात. मंडपाच्या करोटक पद्धतीच्या छतावर भरपूर शिल्पकाम दिसतं. मंडपातील खांबांच्या वरच्या बाजूस सप्तमातृका दिसतात. गाभाऱ्याबाहेर अंतराळात नंदी ठेवलेला दिसतो.
सरोवराच्या उत्तर दिशेला चोपडा महादेव मंदिर सरोवराच्या अगदीच जवळ असल्यामुळे हे मंदिर पीठाखाली पाणी साचले आहे. हेही पूर्वी मोठे मंदिर असावे. कारण त्याचं प्रवेशद्वाराची भिंत भव्य असून दोन्ही बाजूंना मिळून चार खांब आहेत. पश्चिमेला चालुक्यकालीन सूर्य मंदिर आहे. मंदिराला तीन बाजूनी प्रवेशद्वारे असून हेही मंदिर काठाला लागून असल्याने त्याचे पीठ बहुतेकदा पाण्यात असते. कमळजा देवी हे मंदिर सरोवराजवळ असूनही उत्तम स्थितीत असून मराठा काळात बांधलेले दिसते. मंदिरासमोर एक दीपमाळ देखील दिसते. हेही पंचरथ मंदिर असून मंदिराचा कळस मध्ययुगीन आहे. मंदिर पूर्वाभिमुख असून गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या भिंतीवर देवकोष्ठे आहेत. सरोवराच्या पूर्वेला शंकर गणेश मंदिर एका उंच पीठावर आहे. आता ते भग्न अवस्थेत आहे पण गाभारा तेवढा शिल्लक आहे. गाभाऱ्याची द्वारशाखा शिल्पजडित असून ती नंदिनी प्रकारची पंचशाखा आहे. हे मंदिरसुद्धा तीन बाजूंनी दरवाजे असलेले आहे. शेजारी एक विपन्नावस्थेतली बारव आहे. रामगया मंदिराच्या अगदी जवळ आहे.
रामगया मंदिर उंच जगतीवर बांधलेले आहे, पण पीठ बरेचसे पडलेले दिसते. या मंदिराला मुख्य प्रवेशद्वारासमोर मुखमंडप आहे त्यावर छतही आहे. मंदिर बऱ्यापैकी स्थितीत आहे. मंदिराला 3 बाजूंनी प्रवेश असून प्रवेशद्वारांना लागून आत बसायला कक्षासने केलेली दिसतात. 3 मुखमंडप, गूढ मंडप, अंतराळ, गर्भगृह अशी मंदिर रचना आहे. मंडपाच्या भिंतींना आत देवकोष्ठे आहेत पण ती रिकामी आहेत. या मंदिराला समोर बांधिव नंदी मंडपही आहे. तोही पीठावर आहे. मोर महादेव, शिल्पजडित खांब असलेलं बगीचा मंदिर, पाण्याजवळ असलेले मुंगळा महादेव मंदिर, ब्रह्मकुंडाजवळचं उंचीने अतिशय बुटके हटकेश्वर अशी अनेक लहानमोठी मंदिरं इथे आहेत.