हिवाळा सुरू झाला की अनेकांच्या घरात दही लावण्याचं प्रमाण कमी होतं. कारण थंडीच्या दिवसांत दही व्यवस्थित लागत नाही, ते पातळ राहतं किंवा आंबट होतं, अशी तक्रार अनेकजण करतात. पण काही सोप्या गोष्टी लक्षात ठेवल्या तर हिवाळ्यातही घरच्या घरी बाजारासारखं घट्ट, मऊ आणि मलईदार दही तयार करता येतं. यासाठी महागडं दही किंवा खास मशीन घेण्याची गरज नाही. फक्त दूध योग्य पद्धतीने उकळणं, कोमट तापमान राखणं आणि दही लावण्यासाठी योग्य विरजण वापरणं महत्त्वाचं आहे.
दही घट्ट आणि मलईदार हवं असेल तर शक्यतो पूर्ण फॅट असलेलं दूध वापरा. दुधात फॅट आणि प्रथिनांचं प्रमाण चांगलं असेल तर दह्याला छान घट्टपणा येण्यास मदत होते.
दूध आधी चांगलं उकळून घ्या. त्यानंतर मंद आचेवर काही मिनिटं गरम ठेवल्यास त्यातील थोडं पाणी आटतं आणि दह्याला अधिक घट्ट पोत मिळू शकतो. मात्र दूध भांड्याला लागणार नाही याची काळजी घ्या.
दही लावताना ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. दूध खूप गरम असेल तर विरजणातील जिवंत बॅक्टेरिया नष्ट होऊ शकतात. तर दूध खूप थंड असेल तर दही लागायला जास्त वेळ लागू शकतो.
दूध कोमट झाल्यावरच त्यात विरजण मिसळा. बोटाला दूध उबदार जाणवेल, पण चटका बसणार नाही, एवढं तापमान योग्य असतं. शक्य असल्यास किचन थर्मामीटरने साधारण 40 ते 43 अंश सेल्सिअस तापमान तपासा.
दही घट्ट लागण्यासाठी ताजं आणि चांगल्या दर्जाचं विरजण वापरणं गरजेचं आहे. साधारण अर्धा लिटर दुधासाठी एक ते दोन चमचे दही पुरेसं ठरू शकतं. थंडी जास्त असल्यास प्रमाण थोडं वाढवता येतं.
विरजण आधी चमच्याने व्यवस्थित फेटून घ्या. त्यानंतर कोमट दुधात मिसळा. गुठळ्या राहणार नाहीत याची काळजी घ्या.
थंडीच्या दिवसांत दही लवकर लागत नाही. त्यामुळे दह्याचं भांडं उबदार ठिकाणी ठेवणं महत्त्वाचं आहे.
दही लावण्यासाठी शक्यतो मातीचं किंवा जाड बुडाचं भांडं वापरा.
भांड्यावर झाकण ठेवा.
भांडं स्वच्छ कापडात गुंडाळून ठेवा.
थंड हवा थेट लागणार नाही अशा ठिकाणी ठेवा.
गरज असल्यास बंद मायक्रोवेव्ह किंवा ओव्हनमध्ये (चालू न करता) भांडं ठेवू शकता.
दही लावण्यापूर्वी दूध उकळून थोडं आटवणं ही एक सोपी ट्रिक आहे. यामुळे दह्यातील पाण्याचं प्रमाण तुलनेने कमी होतं आणि दही घट्ट लागण्यास मदत होते.
तसंच, दही लावण्यासाठी शक्यतो मातीचं भांडं वापरा. मातीच्या भांड्यात दह्याला छान पोत मिळू शकतो. मात्र भांडं स्वच्छ आणि कोरडं असणं आवश्यक आहे.
उन्हाळ्यात दही साधारण 6 ते 8 तासांत लागू शकतं. पण हिवाळ्यात तापमानानुसार 8 ते 12 तास किंवा त्यापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो. त्यामुळे ठरावीक वेळेची वाट न पाहता दही व्यवस्थित सेट झालं आहे का, हे पाहा.
दही लागल्यानंतर ते लगेच फ्रिजमध्ये ठेवा. त्यामुळे त्याची आंबट होण्याची प्रक्रिया मंदावते आणि पोत टिकण्यास मदत होते.
खूप गरम दुधात विरजण मिसळू नका.
खूप जुनं किंवा आंबट विरजण वापरू नका.
दही लावल्यावर वारंवार चमचा फिरवू नका.
दह्याचं भांडं सतत हलवू नका.
दही लागल्यानंतर जास्त वेळ उबदार जागी ठेवू नका.
भांड्यात पाणी किंवा ओलावा राहणार नाही याची काळजी घ्या.
दह्यामध्ये प्रथिने, कॅल्शियम आणि काही उपयुक्त जिवाणू असतात. ते संतुलित आहाराचा भाग ठरू शकतं. दह्याचं सेवन केल्याने पचनसंस्थेच्या आरोग्याला मदत होऊ शकते. मात्र प्रत्येकाची पचनक्षमता वेगळी असते. त्यामुळे दही खाल्ल्यानंतर त्रास होत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
हिवाळ्यात दही लावणं कठीण वाटत असलं तरी योग्य तापमान, चांगलं विरजण आणि उबदार जागा या तीन गोष्टी लक्षात ठेवल्या तर घरच्या घरी घट्ट आणि मलईदार दही तयार करता येतं. एकदा ही पद्धत वापरून पाहा आणि घरच्या जेवणाची चव वाढवा!