Weight Loss Tips : वजन कमी करण्यासाठी रोज १० हजार पावले चालणे, जिममध्ये तासनतास घाम गाळणे असे अनेक उपाय आपण अगदी मनापासून करतो. पण तरीही वजन कमी झाले नाही की, आपण लगेच आपल्या आहाराला किंवा व्यायामाला दोष देतो. मात्र, वजन न घटण्यामागचे खरे कारण तुमचे वर्कआउट नसून तुमची 'झोप' असू शकते! एका नवीनसंशोधनातून समोर आले आहे की, 'गाढ झोप' थेट शरीरातील चरबी (Fat) कमी करण्यास आणि स्नायू मजबूत करण्यास मदत करते. हे नवीन संशोधन काय सांगते आणि गाढ झोपेसाठी कोणत्या सोप्या टिप्स फॉलो कराव्यात? जाणून घ्या सविस्तर...
युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, बर्कले येथील संशोधकांचा एक खळबळजनक अभ्यास प्रसिद्ध ‘सेल’ (Cell) जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला आहे. या अभ्यासानुसार, वजन न घटण्यामागचे मूळ कारण आपल्या गाढ झोपेशी संबंधित असू शकते. शास्त्रज्ञांनी मेंदूतील अशा एका अचूक ‘सर्किट’चा शोध लावला जे गाढ झोपेचा थेट संबंध शरीरातील ‘ग्रोथ हार्मोन’ वाढवण्याशी जोडते. हे ग्रोथ हार्मोन शरीरातील अतिरिक्त चरबी (Fat) जाळण्यासाठी, स्नायूंची झीज भरून काढण्यासाठी आणि मेटाबॉलिझम (चयापचय क्रिया) मजबूत ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते.
या संशोधनाने एक मोठी गोष्ट सिद्ध केली आहे; ती म्हणजे झोपणे ही फक्त आळसावून पडून राहण्याची किंवा विश्रांतीची वेळ नाही, तर ती शरीराचे वजन नियंत्रित ठेवणारी एक सक्रिय आणि अत्यंत महत्त्वाची जैविक प्रक्रिया आहे. म्हणूनच, जर तुम्हाला शरीराची अतिरिक्त चरबी झपाट्याने कमी करायची असेल आणि व्यायाम केल्यानंतर स्नायूंची रिकव्हरी वेगाने हवी असेल, तर डाएट आणि जिमला दोष देण्याऐवजी आधी तुमच्या झोपेचा दर्जा सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करा.
गाढ झोपेत शरीरात 'ग्रोथ हार्मोन'चा स्राव मोठ्या प्रमाणात वाढतो, हे वैद्यकीय क्षेत्राला अनेक दशकांपासून माहीत होते. पण मेंदूतील नेमके कोणते 'ब्रेन स्विच' या प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवते, हे आजवर एक रहस्यच होते. हे रहस्य आता 'यूसी बर्कले'च्या न्यूरोसायंटिस्टनी शोधून काढले आहे. मेंदूतील संप्रेरक नियंत्रण केंद्र असलेल्या 'हायपोथॅलॅमस'मध्ये खोलवर एक विशेष लूप काम करत असल्याचे त्यांच्या संशोधनात समोर आले आहे.
या प्रक्रियेत दोन महत्त्वाचे घटक एकत्र काम करतात. गाढ झोपेत मेंदूतील संप्रेरकांना नियंत्रणात ठेवणारे 'सोमॅटोस्टॅटिन' शांत होते, तर दुसरीकडे ग्रोथ हार्मोन वाढवणारे 'GHRH' न्यूरॉन्स वेगाने सक्रिय होतात. यामुळेच गाढ झोपेच्या काळात शरीरात ग्रोथ हार्मोनचा जोरदार प्रवाह सुरू होतो, तो वजन कमी करण्यास आणि शरीराची झीज भरून काढण्यास मदत करतो.
संशोधकांच्या मते, ही प्रक्रिया इथेच थांबत नाही. जेव्हा शरीरात हे 'ग्रोथ हार्मोन' पुरेशा प्रमाणात जमा होते, तेव्हा ते मेंदूच्या 'लोकस कोअरुलियस' नावाच्या भागाला फीडबॅक पाठवते. मेंदूचा हा भाग आपल्याला झोपेतून जागे ठेवण्याचे आणि सतर्क करण्याचे काम करतो. यामुळे शरीरात एक उत्तम नैसर्गिक घड्याळ तयार होते. ढ झोपेमुळे शरीरात आधी हे संप्रेरक (Hormone) तयार होते, आणि नंतर हेच संप्रेरक मेंदूला ताजेतवाने होऊन, पूर्ण ऊर्जेसह जागे होण्याचा इशारा देते.
अनेकांचा असा समज असतो की वजन कमी करणे म्हणजे फक्त जिममध्ये तासनतास घाम गाळणे किंवा उपाशी राहणे; पण तुमच्या वजनाचा थेट संबंध तुमच्या गाढ झोपेशी असतो. गाढ झोपेत मेंदूतील एका विशेष सर्किटमुळे 'ग्रोथ हार्मोन' नावाचे संप्रेरक वेगाने तयार होते. हे संप्रेरक शरीरातील चरबी विरघळवण्याचे आणि स्नायू मजबूत करण्याचे मुख्य काम करते. झोप अपुरी झाली, तर हे चक्र बिघडते, शरीरातील फॅट बर्न होण्याची प्रक्रिया मंदावते आणि पोटाची चरबी वाढू लागते. व्यायामशाळेत स्नायूंना आलेली सूज किंवा झीज भरून काढण्याचे कामही याच गाढ झोपेत होत असते. त्यामुळे वजन नियंत्रणात ठेवून निरोगी राहायचे असेल, तर आहारासोबतच रात्रीच्या शांत आणि गाढ झोपेला सर्वोच्च प्राधान्य देणे अत्यंत गरजेचे आहे.
हे नवीन संशोधन भारतासाठी गंभीर धोक्याची सूचना देतो. कारण भारत हा जागतिक स्तरावर सातत्याने सर्वाधिक झोपेच्या कमतरतेने ग्रस्त असलेल्या देशांपैकी एक आहे. त्याचबरोबर रात्री उशिरा जेवणे, स्मार्टफोनमधून येणाऱ्या कृत्रिम निळ्या प्रकाशाचा तीव्र संपर्क, महानगरीतील जीवनात लांब आणि तणावपूर्ण प्रवास आणि विश्रांतीकडे दुर्लक्ष करणे, या सर्वांच्या एकत्रित परिणामामुळे झोपेच्या तीव्र कमतरतेची एक छुपी साथ निर्माण झाली आहे. त्यामुळेच पाश्चात्य लोकसंख्येच्या तुलनेत, दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये कमी बॉडी मास इंडेक्स (BMI) असतानाही पोटाचा घेर वाढणे आणि इन्सुलिन प्रतिरोध होण्याची अनुवांशिक प्रवृत्ती अधिक दिसून येते. शरीराला गाढ झोपेच्या प्रक्रियेपासून वंचित ठेवले जाते, तेव्हा टाईप-२ मधुमेह आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीच्या आजारांविरुद्धची नैसर्गिक संरक्षण यंत्रणा सक्रियपणे बंद होते. त्यामुळेच झोपेची योग्य काळजी घेणे ही आता ऐच्छिक चैनीची गोष्ट राहिलेली नाही, तर तो एक अत्यंत महत्त्वाचा उपचारात्मक उपाय आहे.
झोपण्याची योग्य वेळ आणि वातावरण: मेंदूला 'ग्रोथ हार्मोन' तयार करण्यासाठी आपण जबरदस्ती करू शकत नाही, पण रात्रीच्या वेळी योग्य वातावरण तयार करून या प्रक्रियेला नक्कीच मदत करू शकतो.
रात्रीचे जेवण लवकर करा: रात्री १० वाजता जड किंवा मसालेदार जेवण केल्याने पचनावर ताण येतो आणि शरीराचे तापमान वाढते, ज्यामुळे गाढ झोप येत नाही. म्हणूनच, झोपण्याच्या किमान २ तास आधी जेवण पूर्ण करा.
स्क्रीन टाईमवर नियंत्रण ठेवा: मोबाईल किंवा टीव्ही स्क्रीनमधून निघणारा निळा प्रकाश मेंदूची दिशाभूल करतो. यामुळे मेंदूला रात्रीही 'दिवस' असल्याचा भास होतो आणि झोप आणणारे 'मेलाटोनिन' संप्रेरक कमी होते. यासाठी झोपण्यापूर्वी किमान १ तास आधी फोन बाजूला ठेवा किंवा 'नाईट मोड' सुरू करा.
झोपण्याची वेळ निश्चित ठेवा: शनिवार-रविवार सुट्टी असली तरीही रोज एकाच ठराविक वेळी झोपण्याची आणि उठण्याची सवय ठेवा. यामुळे शरीराचे नैसर्गिक जैविक घड्याळ (बॉडी क्लॉक) व्यवस्थित काम करते आणि ग्रोथ हार्मोन चांगल्या प्रमाणात तयार होण्यासाठी पुरेशी गाढ झोप मिळते.