लंडन : आज आपल्या स्वयंपाकघरात सहज उपलब्ध असणारी आणि दररोजच्या जेवणात वापरली जाणारी ‘काळी मिरी’ एकेकाळी जगातील सर्वात मौल्यवान वस्तूंपैकी एक होती. मध्ययुगीन काळात युरोपमध्ये काळ्या मिरीला ‘काळं सोनं’ म्हटले जात असे. केवळ चव वाढवण्यासाठीच नव्हे, तर श्रीमंती, प्रतिष्ठा आणि व्यापाराचे मुख्य साधन म्हणून काळ्या मिरीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान होते.
प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात युरोपमध्ये काळ्या मिरीचे मोल सोन्या-चांदीइतकेच मानले जात असे. युरोपमधील अनेक देशांमध्ये करांची वसुली, घराचे भाडे आणि कर्जाची परतफेड करण्यासाठी पैशांऐवजी काळ्या मिरीचा थेट वापर केला जात असे. काळी मिरी खरेदी करणे केवळ अतिश्रीमंत, राजे-रजवाडे आणि सरदारांच्याच आवाक्यात होते. जेवणात काळ्या मिरीचा वापर करणे हे तत्कालीन युरोपियन समाजात मोठ्या प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाई. युरोपमधील कडाक्याच्या हिवाळ्यात प्राण्यांचे मांस प्रदीर्घ काळ टिकवून ठेवणे हे मोठे आव्हान असायचे.
काळ्या मिरीमध्ये नैसर्गिक संरक्षक गुणधर्म असल्याने मांसाला दुर्गंधी येऊ नये आणि ते खराब होऊ नये, यासाठी काळ्या मिरीचा वापर केला जात असे. त्यामुळे युरोपियन बाजारपेठेत या मसाल्याला वर्षभर प्रचंड मागणी असायची. काळ्या मिरीचा मुख्य उगम भारतातील केरळच्या मलबार किनारपट्टीवर झाला. युरोपमध्ये काळ्या मिरीची मागणी अफाट होती, परंतु जमिनीवरील व्यापारी मार्ग अरबांच्या आणि ऑटोमन साम्राज्याच्या नियंत्रणाखाली असल्याने युरोपियनांना हा मसाला अत्यंत महागड्या दरात खरेदी करावा लागत असे.
याच काळ्या मिरीच्या आणि भारताच्या शोधातून जगाचा इतिहास बदलला. वास्को द गामा या पोर्तुगीज खलाशाने सन १४९८ मध्ये भारताकडे येणारा नवीन सागरी मार्ग शोधून काढला. या शोधामागे काळ्या मिरीचा व्यापार आणि त्यावर ताबा मिळवणे हेच मुख्य कारण होते. काळानुरूप काळ्या मिरीचे उत्पादन वाढले आणि वाहतूक सुलभ झाल्यामुळे त्याचे मूल्य कमी झाले; मात्र जागतिक इतिहास, भूगोल आणि व्यापाराची दिशा बदलण्यात या ‘काळ्या सोन्याने’ बजावलेली भूमिका आजही थक्क करणारी आहे.
