Human Sixth Sense
नवी दिल्ली: मानवाकडेही सहा इंद्रिय असतात का, हा प्रश्न अनेक वर्षांपासून चर्चेत आहे. मात्र शास्त्रज्ञांच्या नव्या संशोधनानुसार सहावे इंद्रिय म्हणजे कोणतीही गूढ किंवा अलौकिक शक्ती नसून, शरीरातील अंतर्गत बदल ओळखण्याची क्षमता म्हणजेच 'इंटरोसेप्शन' आहे. ही क्षमता मानसिक आरोग्य, भावना नियंत्रित करणे आणि तणावाच्या काळात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते, असे संशोधकांचे मत आहे.
प्राण्यांमध्ये भूकंप, ज्वालामुखीचा उद्रेक किंवा इतर नैसर्गिक संकटांची चाहूल आधीच लागते, अशा अनेक गोष्टी आपण ऐकतो. पक्षी, साप किंवा कुत्रे काही अदृश्य संकेत ओळखू शकतात, म्हणून त्यांच्यामध्ये सहावे इंद्रिय आहे, असे म्हटले जाते. प्रत्यक्षात मात्र त्यांच्याकडे अत्यंत विकसित जैविक संवेदन प्रणाली असते, जी पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र, ध्वनी किंवा विद्युत संकेत ओळखू शकते.
मानवांमध्येही अशीच एक विशेष संवेदना असते, मात्र ती कोणतेही भविष्य सांगत नाही किंवा अलौकिक शक्तींशी संबंधित नाही. शास्त्रज्ञ तिला 'इंटरोसेप्शन' असे म्हणतात. ही संवेदना आपल्या शरीरात नेमके काय घडत आहे, याची माहिती मेंदूपर्यंत पोहोचवते. भूक लागल्याची जाणीव होणे, भाषणापूर्वी हृदयाचे ठोके वाढल्याचे जाणवणे, आजारी पडण्यापूर्वी शरीरात काहीतरी वेगळे जाणवणे किंवा तहान लागल्यावर पाणी पिण्याची इच्छा होणे, ही सर्व इंटरोसेप्शनची उदाहरणे आहेत.
संशोधकांच्या मते, ज्या व्यक्तींना आपल्या शरीरातील अंतर्गत संकेत अधिक अचूकपणे जाणवतात, त्या आपल्या भावनांवर अधिक प्रभावीपणे नियंत्रण ठेवू शकतात. उलट ही क्षमता कमी झाल्यास चिंता, नैराश्य, खाण्याचे विकार आणि पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर यांसारख्या मानसिक समस्यांचा धोका वाढू शकतो.
इंटरोसेप्शनमुळे हृदयाचे ठोके, श्वासोच्छ्वास, शरीराचे तापमान, भूक, तहान किंवा स्नायूंमधील ताण यांसारखे सूक्ष्म बदल ओळखता येतात. त्यामुळे शरीराला नेमके काय आवश्यक आहे, याचा अंदाज मेंदूला येतो. नवीन संशोधनानुसार, ही संवेदना केवळ शारीरिक गरजा ओळखत नाही, तर व्यक्तीचा आत्मविश्वास, भावनिक संतुलन आणि तणावपूर्ण परिस्थितीत योग्य निर्णय घेण्याच्या क्षमतेवरही प्रभाव टाकते. चिंताग्रस्त व्यक्तींमध्ये हृदयाचे ठोके किंचित वाढले तरी त्याची तीव्र जाणीव होऊन परिस्थिती अधिक भीतीदायक वाटू शकते. त्यामुळे मानसिक तणाव वाढण्याची शक्यता असते.
'टाइम्स ऑफ इंडिया'च्या वृत्तानुसार संशोधनातून पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील फरकही दिसून येतात. मर्फी आणि प्रेंटिस यांनी २०२२ मध्ये ९३ अभ्यासांचे विश्लेषण केले; त्यात असे आढळले की, पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील 'इंटरोसेप्शन'मध्ये (शरीराच्या अंतर्गत संवेदना ओळखण्याच्या क्षमतेमध्ये) लक्षणीय फरक असतो. विशेषतः हृदयाशी संबंधित कार्यांच्या बाबतीत स्त्रियांची अचूकता कमी असल्याचे दिसून आले. पौगंडावस्थेनंतर स्त्रियांमध्ये चिंता आणि नैराश्याचे प्रमाण का अधिक आढळते, याचे स्पष्टीकरण मिळण्यास यामुळे मदत होऊ शकते; तरीही, याविषयी अजूनही बरीच माहिती शोधणे बाकी असल्याचे शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे.
eBioMedicine या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासानुसार, ज्यांची इंटरोसेप्शन क्षमता अधिक चांगली होती, त्यांच्यात भूक लागल्यानंतर चिडचिड किंवा मनःस्थितीतील तीव्र चढ-उतार कमी दिसून आले. तसेच यूसीएलए मधील संशोधनात 'अॅनोरेक्सिया नर्वोसा' या खाण्याच्या विकाराने ग्रस्त व्यक्तींना शरीराच्या भुकेचे संकेत नीट ओळखता येत नसल्याचे दिसून आले. वजन पूर्ववत झाल्यानंतरही त्यांच्या मेंदूला शरीराचे संकेत योग्य प्रकारे समजण्यात अडचण येत असल्याचे संशोधकांनी स्पष्ट केले.
इंटरोसेप्शन ही संकल्पना सर्वांनीच स्वीकारलेली नाही. काही संशोधकांच्या मते, शरीरातील विविध संवेदन प्रक्रिया एकत्र करून 'इंटरोसेप्शन' हा व्यापक शब्द वापरला जातो. Frontiers in Psychology या नियतकालिकात २०२४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका लेखात, "इंटरोसेप्शन अशी स्वतंत्र एकच संवेदना अस्तित्वात नाही," असा दावा करण्यात आला आहे. या संकल्पनेचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे असल्याचे त्यात नमूद करण्यात आले.
तज्ज्ञांचे मत आहे की, 'इंटरोसेप्शन' या संकल्पनेबाबत अजूनही संशोधन सुरू असले तरी शरीरातील अंतर्गत संकेत, भावना आणि मानसिक आरोग्य यांचा परस्पर संबंध अधिक स्पष्ट होत आहे. भविष्यात चिंता, नैराश्य आणि इतर मानसिक विकारांवर अधिक प्रभावी उपचार विकसित करण्यासाठी या संशोधनाची महत्त्वाची भूमिका असू शकते.
