Madanapur Railway Track Pregnant Tigress Death
प्रशांत भागवत
उमरखेड : पैनगंगा अभयारण्यात वाघांची संख्या वाढविणे आणि नव्या वनक्षेत्रात त्यांचा अधिवास विकसित करण्याच्या प्रयत्नांना गती मिळत असतानाच, ताडोबा जंगलातून आणलेल्या गर्भवती वाघिणीचा मदनापूरजवळ रेल्वे रुळावर मृत्यू झाल्याने वन्यजीव संरक्षण व्यवस्थेच्या कार्यपद्धतीवर गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. शनिवार, १७ ऑक्टोबर रोजी पहाटे वाघिणीचा मृतदेह अत्यंत विदारक अवस्थेत आढळून आला. तिचा मृत्यू रेल्वेच्या धडकेत झाला की त्यामागे अन्य काही कारण आहे, याचा अधिकृत निष्कर्ष अद्याप स्पष्ट झालेला नसल्याने या घटनेचे गूढ कायम आहे. अपघाताची शक्यता तपासतानाच मानवी हस्तक्षेप, संभाव्य वैरभाव आणि वन विभागाच्या देखरेखीतील त्रुटी अशा सर्व बाबींची निष्पक्ष चौकशी होणे आवश्यक आहे.
पैनगंगा अभयारण्यात नव्या अधिवासाच्या दृष्टीने स्थलांतरित करण्यात आलेली ही वाघीण पैनगंगा नदी ओलांडून किनवट तालुक्यातील शनिवार पेठ, मदनापूर, दाभाडी, दरसांगी आदी परिसरांत वावरत होती. तिच्या वावरामुळे स्थानिक नागरिक आणि शेतकऱ्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाल्याची माहिती आहे. वाघिणीच्या हालचालींमुळे शेतशिवारात जाणे, शेतीची कामे करणे तसेच पशुधनाच्या सुरक्षिततेबाबत चिंता व्यक्त होत होती. तिच्या वावरामुळे प्रत्यक्षात किती नुकसान झाले, कोणत्या शेतकऱ्यांचे नुकसान झाले आणि त्याबाबत वन विभागाकडे तक्रारी किंवा नुकसानभरपाईचे दावे दाखल झाले होते का, याची माहितीही तपासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरू शकते.
वाघिणीच्या वावरामुळे काही शेतकऱ्यांचे नुकसान झाले असेल किंवा त्यांच्या मनात भीती, संताप अथवा असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली असेल, तर त्या पार्श्वभूमीचाही तपासात विचार होणे आवश्यक आहे. मात्र, यावरून कोणत्याही शेतकऱ्याने अथवा स्थानिक व्यक्तीने वाघिणीला इजा केली किंवा तिच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरले, असा निष्कर्ष काढता येणार नाही. कोणाचा वैयक्तिक वाद, वन्यप्राण्यांबद्दलचा राग किंवा अन्य कोणता हेतू होता का, याबाबत केवळ अफवांवर अवलंबून न राहता ठोस पुराव्यांच्या आधारे चौकशी करणे गरजेचे आहे.
शेतशिवारात वन्यप्राण्यांचा प्रवेश रोखण्यासाठी काही ठिकाणी अवैधरीत्या विद्युत प्रवाह सोडला जात असल्याची चर्चा परिसरात होत आहे. वाघिणीचा मृत्यू अशा प्रकारच्या विद्युत प्रवाहामुळे झाला असण्याची शक्यता आहे का, तसेच मृत्यू अन्यत्र झाल्यानंतर पुरावे लपविण्याच्या उद्देशाने मृतदेह रेल्वे रुळांवर आणण्यात आला होता का, या शक्यतांचीही वस्तुनिष्ठ पडताळणी होणे आवश्यक आहे. तथापि, या दाव्यांना अद्याप अधिकृत दुजोरा मिळालेला नसल्याने त्यांना सिद्ध झालेली वस्तुस्थिती मानता येणार नाही.
या घटनेतील सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे स्थलांतरित आणि गर्भवती असल्याचे सांगितल्या जाणाऱ्या वाघिणीच्या हालचालींवर वन्यजीव विभागाचे किती प्रभावी नियंत्रण व निरीक्षण होते? नव्या अधिवासात आणलेल्या वाघिणीला स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी जुळवून घेणे, तिच्या हालचालींचा मागोवा घेणे, मानवी वस्त्यांजवळील वावरावर लक्ष ठेवणे आणि संभाव्य संघर्ष टाळण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आवश्यक होते. गर्भावस्थेच्या पार्श्वभूमीवर तिच्या सुरक्षिततेकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज होती.
अशा परिस्थितीत वाघिणीच्या हालचालींची नोंद किती नियमितपणे घेतली जात होती, तिच्यावर रेडिओ कॉलर किंवा अन्य कोणत्या माध्यमातून देखरेख ठेवली जात होती, संबंधित यंत्रणेला तिच्या वावराची शेवटची माहिती कधी मिळाली आणि रेल्वे मार्गाजवळ तिचा वावर असल्याचे आधीपासून ज्ञात होते का, या प्रश्नांची उत्तरे मिळणे महत्त्वाचे आहे. २४ तास प्रत्यक्ष कर्मचारी तैनात होते का, यापेक्षा उपलब्ध तंत्रज्ञान, क्षेत्रीय कर्मचारी आणि गस्त यांचा समन्वय किती परिणामकारक होता, याचे मूल्यमापन होणे अधिक गरजेचे आहे. या व्यवस्थेत त्रुटी आढळल्यास त्यांची जबाबदारी निश्चित करून भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी सुधारणा करणे आवश्यक आहे.
पैनगंगा अभयारण्यात वाघांची संख्या वाढविणे, त्यांना अनुकूल अधिवास उपलब्ध करून देणे आणि दीर्घकालीन प्रजननक्षम वाघांची संख्या निर्माण करणे, या दृष्टीने सुरू असलेल्या प्रयत्नांच्या पार्श्वभूमीवर या मृत्यूचे महत्त्व अधिक वाढते. केवळ वाघांचे स्थलांतर करणे म्हणजे संवर्धनाची प्रक्रिया पूर्ण होणे नव्हे. स्थलांतरानंतर त्यांच्या हालचालींचे निरीक्षण, पुरेशा भक्ष्याची उपलब्धता, मानवी हस्तक्षेपापासून संरक्षण, स्थानिक नागरिकांमध्ये जनजागृती आणि संभाव्य संघर्षाचे व्यवस्थापन या बाबीही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.
वाघीण अभयारण्याबाहेरील मानवी वस्ती आणि शेतीच्या परिसरात पोहोचली, तेव्हा वन विभागाने कोणत्या उपाययोजना केल्या? स्थानिक नागरिकांना आवश्यक सूचना दिल्या होत्या का? वाघिणीच्या वावरामुळे संभाव्य धोका निर्माण झाल्याचे लक्षात आल्यानंतर तिच्या सुरक्षिततेसाठी किंवा मानव-वन्यजीव संघर्ष टाळण्यासाठी काही विशेष नियोजन करण्यात आले होते का? या प्रश्नांची उत्तरे तपासातून समोर येणे गरजेचे आहे. नव्या अधिवासात वाघांच्या पुनर्वसनासाठी वरिष्ठ स्तरावर प्रयत्न होत असताना क्षेत्रीय पातळीवरील देखरेख आणि संरक्षण व्यवस्थेतील संभाव्य त्रुटींकडे दुर्लक्ष झाले का, याचाही आढावा घेणे आवश्यक आहे.
वाघिणीच्या मृत्यूचे नेमके कारण निश्चित करण्यासाठी शवविच्छेदन अहवाल, मृतदेहावरील जखमांचे स्वरूप, घटनास्थळावरील परिस्थिती, रेल्वे प्रशासनाकडील नोंदी आणि उपलब्ध तांत्रिक पुरावे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. गरजेनुसार रेल्वे मार्गालगतच्या परिसराची तपासणी, संभाव्य विद्युत प्रवाहाच्या ठिकाणांची पडताळणी, संबंधित नागरिकांचे जबाब आणि वाघिणीच्या हालचालींच्या नोंदी तपासल्या पाहिजेत. श्वानपथकाच्या मदतीने तपास होत असल्यास त्यातून मिळालेल्या निष्कर्षांनाही इतर वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे पडताळणे आवश्यक आहे.
वाघिणीचा मृत्यू रेल्वे अपघातामुळे झाला असल्याचे स्पष्ट झाल्यास त्याला आधार देणारे पुरावे समोर यावेत. अन्य कोणत्या कारणामुळे मृत्यू झाल्याचे निष्पन्न झाल्यास संबंधित दोषींवर कायद्यानुसार कारवाई झाली पाहिजे. त्याचबरोबर देखरेखीतील निष्काळजीपणा किंवा प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांतील त्रुटी आढळल्यास त्यांचाही स्वतंत्रपणे विचार व्हायला हवा.
गर्भवती वाघिणीचा मृत्यू ही केवळ एका वन्यप्राण्याच्या मृत्यूची घटना नाही; ती पैनगंगा अभयारण्यातील नव्या अधिवासाच्या सुरक्षिततेची आणि वन्यजीव संवर्धनाच्या नियोजनाची कसोटी आहे. या घटनेत अपघात, घातपात किंवा व्यवस्थेतील त्रुटी यांपैकी नेमके काय घडले, हे अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. त्यामुळे कोणत्याही शक्यतेला आधीच अंतिम सत्य मानण्याऐवजी प्रत्येक संशयाची पुराव्यांच्या आधारे पडताळणी होणे आवश्यक आहे. वन विभागाच्या पारदर्शक आणि निष्पक्ष तपासातूनच या गर्भवती वाघिणीच्या मृत्यूमागील सत्य समोर येईल आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी आवश्यक धडे मिळतील.
