सुरेश साळवे, ठाणे
कारागृहाच्या भिंतीआड असलेला लॉरेन्स बिष्णोई देशभरातील गुन्हेगारी चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे. हत्या, खंडणीच्या धमक्या आणि टोळीच्या नावाने पसरवली जाणारी दहशत यामुळे त्याच्या नावाचा गाजावाजा वाढत असताना, त्याला आंतरराष्ट्रीय डॉन म्हणून प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न नेमका कोणाच्या फायद्यासाठी सुरू आहे, हा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. स्वतःच्या नावाभोवती दहशतीचे वलय निर्माण करणारा गुन्हेगार आणि त्या नावाचा वापर करून आपले हित साधणारे सूत्रधार, या दोन गोष्टी वेगळ्या आहेत. बिष्णोईच्या नावाने होणाऱ्या प्रत्येक गुन्ह्यामागे त्याचाच हात आहे का, की त्याच्या नावाचा वापर करणाऱ्या स्वतंत्र टोळ्याही सक्रिय आहेत, याचा तपासातून छडा लागणे गरजेचे आहे.
दसरा मेळाव्यात शिवसेना खासदार संजय राऊत यांनीही बिष्णोईच्या वाढत्या चर्चेचा उल्लेख केला. त्यामुळे बिष्णोईच्या नावाभोवती निर्माण झालेले वातावरण, त्याच्या टोळीचे प्रत्यक्ष जाळे आणि त्याला मिळणाऱ्या प्रसिद्धीमागील कारणे यावर नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे. गुन्हेगारी जगतातील ताकद ही केवळ पोस्टर, धमक्या आणि प्रसिद्धीने ठरत नाही; त्यासाठी प्रत्यक्ष गुन्हेगारी जाळे, आर्थिक स्रोत आणि त्यामागील कार्यपद्धती उघड होणे आवश्यक आहे.
लॉरेन्स बिष्णोई साबरमती कारागृहात असतानाही त्याच्या नावाने देशाच्या विविध भागांत धमक्या दिल्या जात असल्याच्या आणि गुन्हे घडत असल्याच्या बातम्या समोर येत आहेत. यामुळे एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो : कारागृहातून टोळीचे संचालन नेमके कसे होते? बिष्णोईच्या थेट आदेशाने गुन्हे घडतात, की त्याच्या नावाचा वापर करून इतर गुन्हेगार स्वतःचे वर्चस्व निर्माण करतात?
या प्रश्नांची उत्तरे केवळ चर्चेतून मिळणार नाहीत. धमक्यांचे दूरध्वनी, संदेश, आर्थिक व्यवहार, शस्त्रपुरवठा आणि गुन्ह्यांतील आरोपींचे परस्परसंबंध यांची तपास यंत्रणांनी सखोल छाननी करणे आवश्यक आहे. बिष्णोईचे नाव वापरणाऱ्या प्रत्येकाला त्याच्या टोळीचा सदस्य मानणे जितके चुकीचे, तितकेच पुराव्याविना त्याच्या मागे राजकीय सूत्रधार असल्याचा निष्कर्ष काढणेही घातक ठरू शकते. मात्र, गुन्हेगाराच्या नावाचा वापर करून दहशत पसरवण्याची पद्धत समाजासाठी तितकीच गंभीर आहे.
एखाद्या कुख्यात नावाचा धाक निर्माण झाला की त्यातून खंडणीच्या धमक्यांना बळ मिळते, व्यावसायिकांमध्ये भीती पसरते आणि प्रसिद्धीच्या हव्यासापोटी नव्या गुन्हेगारांना आकर्षण निर्माण होते. त्यामुळे बिष्णोईच्या नावाभोवतीचे गूढ उकलताना केवळ व्यक्तीवर नव्हे, तर त्याच्या नावाचा वापर करणाऱ्या संपूर्ण यंत्रणेवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. पंजाबी गायक सिद्धू मूसेवाला यांच्या हत्येनंतर बिष्णोई टोळीचे नाव देशभर चर्चेत आले. त्यानंतर बॉलिवूड अभिनेता सलमान खान याच्याशी संबंधित धमक्यांच्या प्रकरणांमुळे या टोळीचे नाव वारंवार पुढे आले. बाबा सिद्दीकी यांच्या हत्येनंतरही या गुन्हेगारी जाळ्याच्या संभाव्य संबंधांबाबत चर्चा झाली. मात्र, प्रत्येक घटनेतील जबाबदारी, आरोपींची भूमिका आणि गुन्ह्यांमागील हेतू हे स्वतंत्र तपासाचे विषय आहेत.
बिष्णोईच्या नावाचा वापर करून कोणाला फायदा होत आहे, कोणत्या गुन्ह्यांत त्याचे नाव खरोखर संबंधित आहे आणि कुठे केवळ दहशतीसाठी त्याचा उल्लेख केला जात आहे, याची स्पष्ट विभागणी होणे आवश्यक आहे. अन्यथा, गुन्हेगाराच्या नावाभोवतीचे प्रसिद्धीचे वलयच त्याच्या दहशतीला अधिक बळ देऊ शकते. पुराव्यांची कसोटी महत्त्वाची बिष्णोईच्या टोळीला राजकीय संरक्षण मिळत असल्याचे आरोप आणि चर्चा वेळोवेळी पुढे येतात. मात्र, अशा गंभीर आरोपांना पुष्टी देण्यासाठी ठोस पुरावे आवश्यक आहेत.
कोणत्याही राजकीय व्यक्तीचा सहभाग असल्यास तो तपासातून सिद्ध झाला पाहिजे; त्याचवेळी राजकीय संबंधांच्या संशयामुळे तपासाची दिशा भरकटता कामा नये. कारागृहात बंदिस्त असलेल्या आरोपीच्या नावाने बाहेर गुन्हे घडत असतील, तर कारागृह प्रशासन, पोलीस आणि तपास यंत्रणांच्या समन्वयाची कसोटी लागते. संपर्काची साधने, आर्थिक व्यवहार आणि बाहेरील साथीदारांचे जाळे यावर प्रभावी नियंत्रण ठेवणे गरजेचे आहे. गुन्हेगाराला प्रसिद्धी मिळू नये म्हणून माहिती दडपणे हा उपाय नाही; तर अफवा आणि पुराव्यांवर आधारित माहिती यांतील फरक स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
या घटनांनी एक बाब स्पष्ट केली आहे
गुन्हेगारी टोळ्यांसाठी प्रसिद्धी हेही प्रभाव निर्माण करण्याचे साधन बनू शकते. सोशल मीडियावरील संदेश, धमक्यांची प्रसिद्धी व कुख्यात नावांचा वापर यांमुळे टोळीची प्रतिमा प्रत्यक्ष क्षमतेपेक्षा अधिक मोठी होण्याची शक्यता असते. गुन्हेगाराला रोखण्यासाठी त्याच्या नावाचा गाजावाजा करण्यापेक्षा त्याचे आर्थिक जाळे, शस्त्रसाखळी, साथीदार व गुन्ह्यांतील प्रत्यक्ष सहभाग उघड करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
नवा ब्रँड उभा करण्याचा प्रयत्न?
मुंबई हे देशाचे आर्थिक केंद्र आहे. मोठे व्यावसायिक व्यवहार, मनोरंजन उद्योग आणि आर्थिक उलाढाल यामुळे खंडणीखोर टोळ्यांना येथे आपला प्रभाव निर्माण करण्याचा मोह होऊ शकतो. मुंबईतील जुन्या गुन्हेगारी टोळ्यांचा प्रभाव कमी झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर नव्या नावांचा गाजावाजा होणे हा केवळ गुन्हेगारीचा प्रश्न नसून कायदा-सुव्यवस्थेसमोरील आव्हानही आहे.
गुन्हेगारी जाळे उद्ध्वस्त करा!
लॉरेन्स बिष्णोईला ‘पोस्टर डॉन’ म्हणणे ही केवळ उपरोधिक टिप्पणी नाही; तर गुन्हेगारीच्या प्रतिमानिर्मितीवर उपस्थित केलेला प्रश्न आहे. मात्र, तो केवळ प्रसिद्धीचा डॉन आहे की, प्रत्यक्षात मोठे गुन्हेगारी जाळे चालवतो, याचा निर्णय भावनिक चर्चेने नव्हे, तर तपासातील पुराव्यांनीच व्हायला हवा. गुन्हेगाराच्या नावाचा ब्रँड मोठा होत असेल, तर त्याच्या प्रसिद्धीपेक्षा त्याच्या गुन्हेगारी जाळ्याची मुळे शोधा. धमक्यांचे धागेदोरे उघडा, आर्थिक पुरवठा रोखा, साथीदारांना पकडा आणि गुन्ह्यांतील प्रत्यक्ष सूत्रधारांना कायद्याच्या कचाट्यात आणा. कारण डॉनच्या पोस्टरला प्रसिद्धी मिळणे ही एक बाब आहे; पण त्या पोस्टरच्या आडून सामान्य नागरिक, व्यावसायिक आणि सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींना धमकावले जात असेल, तर तो थेट कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न आहे. बिष्णोईच्या नावाचा गाजावाजा कोण करतो, त्यातून कोणाला फायदा होतो आणि प्रत्यक्ष गुन्हे कोण घडवतात, याची उत्तरे मिळाल्याशिवाय या ‘पोस्टर डॉन’च्या साम्राज्याचे खरे स्वरूप स्पष्ट होणार नाही.
