महाड : श्रीकृष्ण बाळ
निसर्गाच्या समतोलासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणारे डोंगर आणि त्यावरील वनसंपदा सध्या मोठ्या संकटाला सामोरे जात आहेत. मागील काही वर्षांत गावाच्या परिसरात असलेल्या डोंगरांवरील वृक्षलागवडीची झालेली बेसुमार, अनियंत्रित व बेकायदेशीर कत्तल ही केवळ चिंताजनक नसून भविष्यातील गंभीर नैसर्गिक आपत्तींचा इशारा ठरत आहे.
वृक्षतोडीमुळे डोंगर उजाड होण्याची प्रक्रिया - डोंगरांवरील झाडे मातीला घट्ट धरून ठेवण्याचे कार्य करतात. परंतु वृक्षतोड झाल्यामुळे मातीची धरपकड कमी होत आहे. परिणामी पावसाच्या पाण्याबरोबर माती वाहून जात असून मोठ्या प्रमाणावर मृद्धूप होत आहे. या प्रक्रियेमुळे डोंगरांची नैसर्गिक रचना कमकुवत बनत असून ते हळूहळू उजाड स्वरूप धारण करत आहेत.
जलसंधारण क्षमतेवर होणारा गंभीर परिणाम- वनसंपदा नष्ट झाल्यामुळे डोंगरांवरील पावसाचे पाणी साठवून ठेवण्याची क्षमता कमी होत आहे. झाडांच्या मुळांमुळे व पानांमुळे पाणी जमिनीत मुरते; मात्र वृक्षतोडीमुळे हे पाणी थेट वेगाने खाली वाहून जाते. एकीकडे भूजल पातळी घटते, तर दुसरीकडे पावसाळ्यात अचानक पूरस्थिती निर्माण होते.
महाड- पोलादपूर परिसरातील भूस्खलन : मानवनिर्मित कारणांचा परिणाम- महाड पोलादपूर परिसरात घडलेले भूस्खलन ही नैसर्गिक आपत्ती नसून मानवी हस्तक्षेपामुळे निर्माण झालेली आपत्ती असल्याचे स्पष्ट होते. जैवविविधता व वन्यजीवांवर होणारे दुष्परिणाम - वृक्षतोडीमुळे केवळ झाडेच नाही तर संपूर्ण परिसंस्था नष्ट होत आहे. अनेक वन्यप्राणी, पक्षी आणि कीटकांचे नैसर्गिक अधिवास उद्ध्वस्त होत आहेत. जैवविविधतेत घट होत असून अन्नसाखळी विस्कळीत होत आहे. याचा थेट परिणाम मानवी जीवनावरही होत आहे.
उजाड डोंगर आणि कमी होत चाललेली वृक्षसंख्या यामुळे परिसरातील तापमान वाढत आहे. पर्जन्यमानात अनिश्चितता वाढत असून कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घकालीन दुष्काळ अशी स्थिती निर्माण होत आहे. ही परिस्थिती शेती, पाणीपुरवठा आणि ग्रामीण जीवनासाठी अत्यंत घातक आहे.
या सर्व पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक संपदेचे जतन करणे ही केवळ पर्यावरणीय गरज नसून मानवी अस्तित्वासाठी आवश्यक बाब आहे. बेकायदेशीर वृक्षतोड थांबविणे, डोंगरांवर मोठ्या प्रमाणावर पुनर्वनीकरण करणे, स्थानिक व देशी वृक्षप्रजातींची लागवड करणे, जलसंधारण कामे राबविणे आणि लोकसहभागातून वनसंवर्धन करणे अत्यावश्यक आहे.निष्कर्ष- उजाड होत चाललेले डोंगर आणि वाढती वृक्षतोड ही निसर्गाच्या इशाऱ्याची घंटा आहे. महाड-पोलादपूर परिसरातील भूस्खलनासारख्या घटना भविष्यात टाळायच्या असतील, तर आजच नैसर्गिक संपदेच्या संरक्षणासाठी ठोस आणि कठोर पावले उचलणे आवश्यक आहे.
