महाड : श्रीकृष्ण बाळ
सध्याच्या औद्योगिकीकरणाच्या वेगवान प्रक्रियेत कृषी व शेतीमाल प्रक्रिया उद्योगाकडे होत असलेले दुर्लक्ष ही अत्यंत गंभीर आणि दीर्घकालीन परिणाम घडवणारी बाब ठरत आहे.
देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेले कृषी क्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्येला रोजगार देत असतानाही धोरणात्मक पातळीवर त्याला दुय्यम स्थान दिले जात असल्याचे चित्र दिसते. औद्योगिक प्रगतीच्या नावाखाली जमिनीचे अधिग्रहण, नैसर्गिक संसाधनांचा अतिवापर आणि शेतीपूरक व्यवसायांचे दुर्लक्ष यामुळे कृषी क्षेत्र अडचणीत सापडले आहे.
कृषी क्षेत्राकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न स्थिर राहत नाही, उत्पादन खर्च वाढतो, आणि शेतीमालाला अपेक्षित बाजारभाव मिळत नाही. विशेषतः शेतीमाल प्रक्रिया उद्योगांचा अभाव ही मोठी समस्या ठरली आहे.
प्रक्रिया उद्योग नसल्यामुळे फळे, भाजीपाला, धान्य, दूध, कडधान्ये यांसारखा माल कच्च्या स्वरूपातच विकावा लागतो. त्यामुळे मूल्यवर्धनाचा फायदा शेतकऱ्यांना मिळत नाही आणि ग्रामीण भागात आर्थिक घडामोडी मर्यादित राहतात.
शेतीमाल प्रक्रिया उद्योग विकसित केल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत आमूलाग्र बदल घडू शकतो. अन्नप्रक्रिया उद्योग, दुग्धप्रक्रिया, साखर, तेलबिया, मसाले, कापूस व तंतू प्रक्रिया यांसारख्या क्षेत्रांतून मोठ्या प्रमाणावर स्थानिक रोजगारनिर्मिती होऊ शकते. या उद्योगांमुळे शेतीपूरक व्यवसाय, वाहतूक, साठवणूक, कोल्ड स्टोरेज, पॅकेजिंग आणि विपणन यांसारख्या सेवा क्षेत्रांनाही चालना मिळेल. परिणामी ग्रामीण भागात आर्थिक चक्र गतिमान होईल आणि शहरांकडे होणारे स्थलांतर कमी होईल.
या सर्व प्रक्रियेत तरुण पिढीची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. दुर्दैवाने, आजच्या तरुणांना शेती आणि कृषी उद्योग हे कमी प्रतिष्ठेचे, अनिश्चित उत्पन्नाचे आणि कष्टाचे क्षेत्र वाटते. ही मानसिकता बदलणे अत्यावश्यक आहे.
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, स्मार्ट शेती, डिजिटल प्लॅटफॉर्म, कृषी-स्टार्टअप्स, थेट बाजारपेठेशी जोडणारी यंत्रणा आणि निर्यात संधी यांची माहिती दिल्यास तरुणांना या क्षेत्रात भविष्य दिसू शकते. कृषी शिक्षण संस्थांचे आधुनिकीकरण, कौशल्य प्रशिक्षण, संशोधन आणि नवकल्पनांना प्रोत्साहन दिल्यास कृषी क्षेत्रात नवचैतन्य निर्माण होईल.
यासाठी सरकार, खासगी क्षेत्र आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था यांनी एकत्रितपणे धोरणात्मक प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
कृषी व शेतीमाल प्रक्रिया उद्योगांना आर्थिक सवलती, पायाभूत सुविधा, सुलभ कर्ज, बाजारपेठेपर्यंत पोहोच आणि तांत्रिक मार्गदर्शन दिल्यास या क्षेत्राचा वेगाने विकास होऊ शकतो. त्याचबरोबर ग्रामीण भागात उद्योगस्नेही वातावरण निर्माण करून तरुणांना उद्योजकतेकडे वळवणे आवश्यक आहे.
एकूणच, औद्योगिक विकास आणि कृषी विकास यांच्यात समतोल राखल्याशिवाय शाश्वत प्रगती शक्य नाही. कृषी व शेतीमाल प्रक्रिया उद्योग हे केवळ आर्थिक वाढीचे साधन नसून ग्रामीण समाजाच्या स्थैर्याचे, स्वावलंबनाचे आणि समृद्धीचे प्रमुख आधारस्तंभ आहेत. त्यामुळे या क्षेत्राकडे गांभीर्याने लक्ष देणे आणि तरुण पिढीला या व्यवसायाकडे प्रेरित करणे ही आजच्या काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे.
