पुणे: भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांच्या चमूने पुण्याजवळील जायंट मीटर्ड रेडिओ टेलिस्कोप (जीएमआरटी) वापरून ८ ते ९ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या आकाशगंगांमधून उत्सर्जित झालेल्या अणू हायड्रोजनचा रेडिओ सिग्नल (एचआय २१) शोधला आहे.
जीएमआरटी ही एक जागतिक दर्जाची रेडिओ दुर्बीण आहे. जी अणुऊर्जा विभागाच्या अंतर्गत असलेल्या टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रीसर्च (टीआयएफआर) या संस्थेचा एक विभाग असलेल्या नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ एस्टेरिझम (एनसीआरए) द्वारे चालवली जाते.
आपल्या आकाशगंगेतील तारे (‘मिल्की वे) आण्विक हायड्रोजनपासून तयार होतात. हा हायड्रोजन अणू हायड्रोजनपासून तयार होतो. खगोलशास्त्रातील एक महत्त्वाचा अनुत्तरित प्रश्न हा आहे की, या सुरुवातीच्या आकाशगंगांमध्ये न्यूक्लियर हायड्राइडचे प्रमाण काळानुसार कसे बदलले? विशेषतः वैश्विक कालक्रमातील काळ सुमारे ८ ते १० अब्ज वर्षांपूर्वीचा होता, जेव्हा विश्वातील तारानिर्मितीची क्रिया शिखरावर होती. त्यातही आठ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या विश्वातील तारानिर्मितीची क्रिया इतकी झपाट्याने का कमी झाली?
नेमके काय आहे संशोधन
आकाशगंगेतील अणू हायड्रोजनचे प्रमाण सुमारे २१ से.मी. तरंगलांबीवर उत्सर्जित होणाऱ्या रेडिओ सिग्नलचे मापन करून अभ्यासता येते, हेच दाखवून दिले.
या सिग्नलला ‘एचआय २१ सेमी सिग्नल’ म्हणून ओळखले जाते. रेडिओ दुर्बिणी वापरून आकाशगंगांमध्ये तो शोधला.
आठ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या तरुण विश्वातील आकाशगंगांमधील अणू हायड्रोजनचे प्रमाण मोजण्यासाठी दूरच्या आकाशगंगांमधून येणारे एचआय २१ से.मी. सिग्नल पकडावे लागले.
या आकाशगंगांमधून येणारे सिग्नल आपल्यापर्यंत पोहोचायला अब्जावधी वर्षे लागत असल्यामुळे आपण या आकाशगंगा अब्जावधी वर्षांपूर्वी जशा होत्या तशाच दिसत आहेत.
संशोधकांनी जीएमआरटीचा वापर करून ‘कॉसमॉस फिल्ड’ नावाच्या आकाशातील एका भागाचे २०० तासांहून अधिक काळ निरीक्षण केले. त्यानंतर सुमारे १० हजार आकाशगंगांमधील एचआय २१ सेमी संकेतांना आरेखित करून त्यांची सरासरी काढली.
विश्वातील आकाशगंगांमधून येणाऱ्या सरासरी हाय २१ सीएम. या सिग्नलचा हा शोध या वयाच्या प्रत्येक आकाशगंगेमधून येणारा सिग्नल मोजण्याच्या ध्येयाच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे, जे यापूर्वी कधीही केले गेले नव्हते.
प्रा. विसम काणेकर, संशोधक, एनसीआरए, पुणे
