

स्टारबेस (टेक्सास): अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात एलन मस्क यांच्या ‘स्पेसएक्स’ कंपनीने शनिवारी एक ऐतिहासिक कामगिरी नोंदवली आहे. २२.५ तासांच्या अंतराळ प्रवासानंतर पृथ्वीच्या कक्षेतून परतणाऱ्या 'स्टारशिप' या महाकाय अंतराळयानाला प्रक्षेपण मनोऱ्यावरील 'मेकाझिला' या यांत्रिक हातांनी हवेतच यशस्वीरीत्या झेलले. पूर्णपणे पुनर्वापर करता येण्याजोग्या रॉकेट प्रणालीच्या विकासातील हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
टेक्सासमधील स्टारबेस येथून शुक्रवारी या दोन टप्प्यांच्या रॉकेटचे प्रक्षेपण करण्यात आले होते. तब्बल १७१ फूट (५२ मीटर) उंच असलेल्या स्टारशिप यानाने २६० किलोमीटर उंचीवरून पृथ्वीभोवती १४ प्रदक्षिणा पूर्ण केल्या आणि २६ स्टारलिंक उपग्रह अंतराळात सोडले. परतीच्या प्रवासात ताशी १७,००० मैल वेगाने पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना यानाला प्रचंड उष्णतेचा सामना करावा लागला.
दाट ढगांतून बाहेर पडल्यानंतर यानाने आपले इंजिन पुन्हा सुरू करून स्वतःला सरळ केले आणि हळूहळू खाली उतरत लाँच टॉवरच्या महाकाय यांत्रिक हातांमध्ये स्वतःला सुरक्षितपणे अडकवून घेतले. स्पेसएक्सचे समालोचक डॅन हुओट यांनी या क्षणाचे वर्णन ‘अंतराळ उड्डाणातील सर्वात मोठे आणि दुर्मीळ यश’ असे केले आहे.
बूस्टरचा अपघात आणि तांत्रिक आव्हाने
या मोहिमेत रॉकेटच्या दोन्ही भागांची सुखरूप वापसी करण्याचा स्पेसएक्सचा मानस होता. मात्र प्रक्षेपणानंतर अवघ्या १० मिनिटांत तळाचा ‘सुपर हेवी बूस्टर’ परत येण्यात अपयशी ठरला. तांत्रिक बिघाडामुळे तो मेक्सिकोच्या आखातात कोसळला. याशिवाय वातावरणात पुन्हा प्रवेश करताना यानाचे संरक्षण करणाऱ्या उष्णतारोधक टाईल्स पूर्णपणे पुनर्वापरयोग्य बनवण्याचे आव्हान अद्याप कंपनीसमोर कायम आहे. मोहिमेनंतर एलन मस्क यांनी यानाची पाहणी करून ‘शिप ४२’ उत्तम स्थितीत असल्याचे सोशल मीडियावर जाहीर केले.
चंद्र, मंगळ मोहिमेचा मार्ग सुकर
स्पेसएक्सने आतापर्यंत स्टारशिप प्रकल्पावर १५ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्च केला आहे. नासाच्या ‘आर्टेमिस’ मोहिमेंतर्गत २०२८ पर्यंत मानवाला पुन्हा चंद्रावर नेण्यासाठी स्टारशिपचा वापर केला जाणार आहे. या यशामुळे भविष्यात विमान प्रवासाप्रमाणे कमी खर्चात आणि वेगाने अंतराळ मोहिमा राबवणे शक्य होणार असून, मंगळावर मानवी वसाहत स्थापन करण्याच्या दिशेने हे एक मोठे पाऊल ठरले आहे.