स्टॉकहोम : बेल्जियन-अमेरिकन शास्त्रज्ञ फ्रान्सिस हॅल्झेन यांना २०२६ चा भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला आहे. 'आइसक्यूब न्युट्रिनो ऑब्झर्व्हेटरी'च्या (IceCube Neutrino Observatory) उभारणीतील निर्णायक योगदान आणि खगोलभौतिकीय उगमाच्या उच्च-ऊर्जा न्युट्रिनोंचा शोध घेतल्याबद्दल त्यांना हा सन्मान प्रदान करण्यात येत असल्याची घोषणा पुरस्कार निवड समितीने मंगळवारी केली.
रॉयल स्वीडिश ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसद्वारे या पुरस्कारासाठी विजेत्यांची निवड केली जाते. या पुरस्काराचे स्वरूप पदक आणि १ कोटी २० लाख स्वीडिश क्रोनर (सुमारे १२ लाख अमेरिकन डॉलर्स) अशी रोख रक्कम असून, एकापेक्षा अधिक विजेते असल्यास ही रक्कम त्यांच्यात विभागली जाते.
डायनामाइटचे संशोधक तसेच स्वीडिश उद्योजक अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रानुसार (मृत्युपत्र) नोबेल पुरस्कारांची स्थापना करण्यात आली. विज्ञानातील मूलभूत संशोधन, साहित्य आणि जागतिक शांतता या क्षेत्रांतील उल्लेखनीय कामगिरीसाठी १९०१ मध्ये सर्वप्रथम हे पुरस्कार प्रदान करण्यात आले; तर अर्थशास्त्रातील पुरस्काराची सुरुवात नंतर स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने केली.
अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रात भौतिकशास्त्राला अनन्यसाधारण महत्त्व देण्यात आले असून हा पुरस्कार या विषयातील सर्वोच्च सन्मान मानला जातो. गेल्या अनेक दशकांत मानवजातीचा विश्वाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आमूलाग्र बदलून टाकणाऱ्या शोधांचा नोबेलच्या माध्यमातून गौरव करण्यात आला आहे. आधुनिक भौतिकशास्त्राचा पाया रचणारे अल्बर्ट आइनस्टाइन, मेरी व पियरे क्युरी, मॅक्स प्लँक आणि नील्स बोहर यांसारख्या विज्ञानाच्या इतिहासातील महान संशोधकांचा भूतकाळातील मानकर्त्यांमध्ये समावेश आहे.
गेल्या वर्षी भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार अमेरिकेतील शास्त्रज्ञ जॉन क्लार्क, मिशेल देव्होरे आणि जॉन मार्टिनिस यांना विभागून देण्यात आला होता. त्यांनी क्वांटम भौतिकशास्त्राच्या तत्त्वांची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता प्रयोगांद्वारे सिद्ध केली होती; ज्यामुळे संगणक क्षेत्रातील पुढील पिढीचे तंत्रज्ञान आणि डिजिटल क्षेत्राच्या विकासाला नवी दिशा मिळाली.
सोमवारी जाहीर झालेल्या वैद्यकशास्त्रातील पुरस्कारानंतर भौतिकशास्त्राचा हा पुरस्कार या वर्षीचा दुसरा जाहीर झालेला नोबेल पुरस्कार ठरला आहे. यानंतर बुधवारी रसायनशास्त्रातील नोबेल विजेत्यांची घोषणा होणार आहे.
अल्फ्रेड नोबेल यांच्या स्मृतिदिनी म्हणजेच १० डिसेंबर रोजी स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे आयोजित एका भव्य समारंभात स्वीडनचे राजे कार्ल सोळावे गुस्ताफ यांच्या हस्ते पुरस्कार विजेत्यांना हे सुवर्णपदक प्रदान केले जाईल. या सोहळ्यानंतर 'स्टॉकहोम सिटी हॉल'मध्ये पारंपरिक आणि भव्य शाही स्नेहभोजनाचे आयोजन करण्यात येते. दरम्यान, स्वीडनबाहेर दिला जाणारा शांततेचा एकमेव नोबेल पुरस्कार नॉर्वेची राजधानी ओस्लो येथे स्वतंत्रपणे प्रदान केला जातो.
