वाळपई : पुढारी वृत्तसेवा
सत्तरी तालुक्यात गेल्या जवळपास २० दिवसांपासून दमदार पावसाने विश्रांती घेतल्याने नदी, नाले, बंधारे आणि नैसर्गिक जलस्रोतांची पाणी पातळी खालावू लागली आहे. मागील दोन दिवसांत काही भागात पावसाच्या हलक्या सरी झाल्या असल्या तरी त्याचा नदीपात्रे, बंधारे आणि भूगर्भातील पाणीसाठ्यावर अपेक्षित परिणाम झालेला नसल्याचे चित्र आहे.
त्यामुळे पुढील काही दिवसांत समाधानकारक पाऊस न झाल्यास सत्तरी तालुक्यात जलसिंचनाबरोबरच शेती आणि बागायतीसमोर पाणीटंचाईचे संकट निर्माण होण्याची शक्यता शेतकरी व्यक्त करीत आहेत.
यंदाच्या पावसाळी हंगामात पावसाचे प्रमाण अनियमित राहिले असून, पावसाच्या दीर्घ विश्रांतीचा थेट परिणाम शेतीवर होऊ लागला आहे. राज्यभरातील पावसाचे स्वरूपही यंदा चढ-उताराचे राहिलेले आहे. जुलैमध्ये सत्तरीत झालेल्या दमदार पावसामुळे अंजुणे धरणाच्या साठ्यात मोठी वाढ झाली होती; मात्र त्यानंतर पावसातील खंडामुळे जलसाठ्याच्या भविष्यातील स्थितीबाबत पुन्हा चिंता निर्माण होत आहे.
सध्या सत्तरी तालुक्यातील व्हेळूस, रगाडा, वाळवंटी आणि म्हादई या प्रमुख नद्यांच्या पाण्याच्या पातळीत घट होत असल्याचे स्थानिक पातळीवर दिसून येत आहे. नदीपात्रातील पाण्याच्या प्रवाह कमी झाल्याने नदीकाठच्या भागातील शेतकरी चिंतेत आहेत.
पावसाळ्यात नद्यांमधून वाहणारे पाणी बंधाऱ्यांमध्ये अडवून त्याचा उपयोग शेती आणि बागायतीसाठी केला जातो. बंधाऱ्यांमध्ये पाणी साठल्याने परिसरातील भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढण्यास मदत होते. त्याचा परिणाम विहिरी, झरे आणि इतर नैसर्गिक जलस्रोतांवर होतो. मात्र, यंदा पावसात मोठे खंड पडत असल्याने ही नैसर्गिक जलसाखळी प्रभावित होण्याची भीती व्यक्त होत आहे.
पावसाच्या खंडाचा परिणाम विविध कृषी पिकांवर दिसून येत असून झेंडू फुलांच्या लागवडीला विशेष फटका बसल्याची माहिती शेतकरी वर्गातून मिळत आहे. काही भागांमध्ये जलसिंचनासाठी पुरेसे पाणी उपलब्ध न झाल्याने झेंडूची झाडे करपल्याचे सांगण्यात येत आहे. डोंगराळ भागात करण्यात आलेल्या काजू लागवडीवरही पाण्याअभावी परिणाम होत असल्याची माहिती शेतकऱ्यांनी दिली आहे.
आवश्यक प्रमाणात ओलावा आणि पाणी उपलब्ध न झाल्याने काही ठिकाणी काजूची झाडे करपल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे. काजू ही सत्तरी तालुक्यातील महत्त्वाची बागायती पिकांपैकी एक असल्याने पावसातील दीर्घ खंडाचा परिणाम झाडांच्या वाढीवर आणि आगामी हंगामातील उत्पादन क्षमतेवर होण्याची शक्यता आहे. विशेषतः नव्याने लागवड केलेल्या रोपांना पाण्याच्या ताण अधिक जाणवू शकतो.
सत्तरीतील अनेक शेती क्षेत्रे स्थानिक नद्या, बंधारे आणि लघु जलसिंचन योजनांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करण्यासाठी जलसंपदा विभागाने परिस्थितीचा तातडीने आढावा घेऊन आवश्यक ठिकाणी बंधाऱ्यांच्या फळ्या बसवून पाणी अडवावे, अशी मागणी शेतकरी वर्गातून करण्यात येत आहे.
सत्तरी तालुक्यातील बंधारे आणि जलसाठ्यांमध्ये पुरेसे पाणी राहिल्यास त्याचा फायदा शेती, बागायती तसेच परिसरातील विहिरी आणि नैसर्गिक झऱ्यांना होऊ शकतो. त्यामुळे उर्वरित पावसाळी कालावधीचा विचार करून पाणी अडवण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे.
सत्तरी तालुक्यात शेती मोठ्या प्रमाणावर पावसावर आणि स्थानिक जलस्रोतांवर अवलंबून आहे. पावसाळ्यात पुरेसा पाऊस झाल्यास नदी, नाले आणि बंधाऱ्यांमध्ये पाणीसाठा निर्माण होतो. हा साठा पुढील काळात शेती आणि बागायतीसाठी उपयोगी ठरतो.
मात्र, पावसातील दीर्घ खंडामुळे जलसाठे अपेक्षेप्रमाणे भरले नाहीत किंवा उपलब्ध साठा वेगाने कमी झाला, तर रब्बीपूर्व कालावधीत जलसिंचनाचे नियोजन करणे कठीण होऊ शकते. विशेषतः भाजीपाला, फुलशेती, काजू, नारळ आणि इतर बागायती पिकांना याचा परिणाम जाणवण्याची शक्यता आहे. पावसाळ्यात बंधारे आणि जमिनीत मुरणाऱ्या पाण्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढते.
पूर्वनियोजनाची आवश्यकता:
सध्याची परिस्थिती लक्षात घेता जलसंपदा विभागाने सत्तरी तालुक्यातील प्रमुख नद्या, बंधारे, जलसाठे आणि लघुसिंचन योजनांची पाहणी करून उपलब्ध पाणीसाठा, अपेक्षित पाऊस, सिंचनाची गरज आणि पुढील काही आठवड्यांतील पाण्याची मागणी यांचा आढावा घ्यावा, अशी मागणी शेतकरी वर्गातून करण्यात येत आहे. तसेच आवश्यक ठिकाणी बंधाऱ्यांच्या फळ्या बसवणे, उपलब्ध पाणी काटकसरीने वापरणे, विहिरी व नैसर्गिक झऱ्यांचे संरक्षण करणे आणि पिण्याच्या पाण्याच्या प्रकल्पांसाठी आवश्यक साठा राखून ठेवणे याबाबत पूर्वनियोजन करण्याची गरज व्यक्त करण्यात येत आहे.
जलस्रोत खात्याने तत्काळ पाहणी करण्याची मागणी:
म्हादई पाणीपाटाचा प्रश्न हा गोवा, कर्नाटक आणि महाराष्ट्राशी संबंधित आंतरराज्यीय जलविवादाचा विषय आहे. गोवा सरकारच्या अधिकृत आर्थिक सर्वेक्षणातही म्हादईचे पाणी कर्टकाच्या मलप्रभा खोऱ्याकडे वळविण्याच्या प्रश्नाचा उल्लेख असून राज्याने या संदर्भात न्यायालयीन प्रक्रिया सुरू ठेवल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे सध्याच्या नदीपाणी परिस्थितीत वैज्ञानिक आणि जलवैज्ञानिक पद्धतीने स्वतंत्र मूल्यांकन करूनच कारणांबाबत अंतिम निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.
कळसा-भांडुरा प्रकल्पाबाबत शेतकऱ्यांकडून प्रश्न उपस्थित:
दरम्यान, सत्तरी तालुक्यातील नदीपात्रांची पाणीपातळी कमी होत असल्याच्या पार्श्वभूमीवर काही शेतकऱ्यांनी कर्नाटकातील कळसा-भांडुरा प्रकल्पाचा मुद्दा उपस्थित केला आहे. म्हादई नदीच्या पाण्याच्या वळवण्यामुळे गोव्याच्या जलस्रोतांवर परिणाम होत असल्याचा दावा या शेतकऱ्यांकडून करण्यात येत आहे.
मात्र, नदीपात्रातील सध्याच्या पाणीपातळीतील घट केवळ कळसा-भांडुरा प्रकल्पामुळे झाली आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्थानिक निरीक्षणांवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. पावसाचे प्रमाण, पर्जन्यमानातील खंड, नदीच्या पाणलोट क्षेत्रातील स्थिती, भूगर्भातील पाण्याची पातळी, स्थानिक जलउपसा आणि विविध जलसाठ्यांचे व्यवस्थापन या सर्व घटकांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे.
