snake myth truth scientific facts
पुढारी ऑनलाईन :
खरंच साप दूध पितात का? ते बदला घेतात का? किंवा बीनच्या सुरावर नाचतात का? चला जाणून घेऊया, या दाव्यांबाबत विज्ञान काय सांगते.
साप दूध हे अन्न म्हणून वापरत नाहीत. ते मांसाहारी जीव आहेत, जे उंदीर, पक्षी, बेडूक आणि इतर लहान जीव खातात. स्मिथसोनियन नॅशनल झूच्या माहितीनुसार, सापांची पचनसंस्था दूध पचवण्यासाठी तयार झालेली नसते. सस्तन प्राण्यांप्रमाणे त्यांच्यात दूध पचवणारे एन्झाइम विकसित झालेले नसतात. काही वेळा साप दूध पिताना दिसू शकतात, कारण त्यांना तहान लागलेली असते; मात्र दूध हा त्यांच्या नैसर्गिक आहाराचा भाग नाही.
जगात आढळणारे सर्वच साप विषारी नसतात. बहुतांश साप माणसांसाठी धोकादायक नसतात. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि सॅन डिएगो झूच्या माहितीनुसार, सापांच्या हजारो प्रजातींपैकी केवळ काही प्रजातींमध्येच माणसांसाठी गंभीर धोका निर्माण करणारे विष असते. साप विषाचा वापर प्रामुख्याने शिकार पकडण्यासाठी आणि तिचे पचन करण्यासाठी करतात; माणसांवर हल्ला करण्यासाठी नव्हे.
साप संगीत ऐकून नाचत नाहीत. सापांना बाह्य कान नसतात. त्यामुळे ते माणसांप्रमाणे हवेतून येणारे आवाज ऐकू शकत नाहीत. ते जमिनीतील कंपन आणि समोर असलेल्या वस्तूंची हालचाल जाणवू शकतात. सपेरा बीन हलवत असताना साप त्या हालचालीकडे पाहून आपले डोके हलवतो. लोकांना ही हालचाल नाचण्यासारखी वाटते.
साप जाणूनबुजून माणसांचा पाठलाग करत नाहीत. फ्लोरिडा विद्यापीठातील वन्यजीव तज्ज्ञांच्या मते, साप सामान्यतः माणसांपासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात. एखादा साप माणसाच्या दिशेने येताना दिसला, तर त्यामागे सुरक्षित जागा शोधणे, मार्ग बदलणे किंवा लपण्यासाठी जागा शोधणे अशी कारणे असू शकतात. याला माणसाचा पाठलाग करणे म्हणता येणार नाही.
साप माणसाचा चेहरा लक्षात ठेवून बदला घेण्यासाठी पुन्हा येतात, असा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नाही. मद्रास क्रोकोडाइल बँक ट्रस्ट आणि सर्पतज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, सापांचे वर्तन प्रामुख्याने अन्न, प्रजनन आणि स्वतःचे संरक्षण यांच्याशी संबंधित असते. त्यांच्या मेंदूमध्ये माणसांप्रमाणे बदला घेण्याची भावना किंवा एखाद्या व्यक्तीला ओळखून दीर्घकाळ योजना आखण्याची क्षमता असल्याचे कोणतेही वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध नाहीत.
साप चावल्यानंतर जखमेतून विष तोंडाने चोखून काढणे हा प्रभावी उपचार नाही. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, विष चोखणे किंवा जखम कापणे यांसारख्या जुन्या पद्धतींचा कोणताही वैज्ञानिक फायदा सिद्ध झालेला नाही. उलट, यामुळे जखमेत संसर्ग होण्याचा धोका वाढू शकतो आणि उपचार मिळण्यास विलंब होऊ शकतो. साप चावल्यानंतर सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे रुग्णाला शांत ठेवणे, प्रभावित भागाची हालचाल कमीत कमी करणे आणि शक्य तितक्या लवकर रुग्णालयात नेणे. गरज असल्यास तेथे अँटीव्हेनम दिले जाऊ शकते.
साप चावल्यानंतर हात किंवा पायाला दोरी अथवा कापडाने खूप घट्ट बांधणे योग्य पद्धत नाही. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते, चुकीच्या पद्धतीने बांधलेला टॉर्निकेट शरीराच्या त्या भागातील रक्तप्रवाह रोखू शकतो आणि ऊतींचे नुकसान करू शकतो. सापाचे विष शरीरात पसरू नये म्हणून ही पद्धत सुरक्षित मानली जात नाही. योग्य उपचारांसाठी वैद्यकीय मदत घेणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.
सापाचा आकार लहान किंवा मोठा असणे त्याच्या विषारीपणाची क्षमता ठरवत नाही. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि सॅन डिएगो झूच्या माहितीनुसार, काही लहान प्रजातींच्या सापांमध्येही धोकादायक विष असू शकते. एखादा साप किती धोकादायक आहे, हे त्याची प्रजाती, विषाची तीव्रता आणि चावण्याची परिस्थिती यावर अवलंबून असते; केवळ त्याच्या आकारावर नाही. त्यामुळे कोणताही अनोळखी साप हाताळणे किंवा पकडणे धोकादायक ठरू शकते.
विषारी साप मेल्यानंतरही काही काळ धोकादायक ठरू शकतो. CDCच्या माहितीनुसार, साप मेल्यानंतरही त्याच्या शरीरात काही काळ प्रतिक्षिप्त हालचाली (Reflex Activity) सुरू राहू शकतात. विशेषतः विषारी सापाचे डोके हाताळल्यास तो अचानक चावू शकतो, कारण स्नायूंमधील प्रतिक्रिया काही काळ कार्यरत राहू शकते. त्यामुळे मेलेल्या सापालाही हात लावणे टाळावे.
