डॉ. दीपक शिकारपूर
डिजिटल ट्विनचे अनेक फायदे आहेत. प्रत्यक्ष प्रयोगाऐवजी डिजिटल चाचण्या केल्यामुळे खर्च आणि वेळ दोन्ही वाचतात. डेटा आधारित निर्णय घेतल्यामुळे अचूकता वाढते आणि चुका कमी होतात. नवीन कल्पना आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही डिजिटल ट्विन मोठी मदत करतो.
आजच्या धावपळीच्या आणि प्रगत तंत्रज्ञानाच्या युगात ‘डिजिटल ट्विन’ ही संज्ञा मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे, तर एखाद्या जिवंत वस्तूची, व्यक्तीची व यंत्राची किंवा प्रक्रियेची हुबेहूब ‘डिजिटल प्रतिकृती’ तयार करणे म्हणजे डिजिटल ट्विन. हे तंत्रज्ञान केवळ विज्ञानातील कल्पनारम्यता राहिलेली नसून, 2026 च्या काळात ते उद्योग, वैद्यकीय आणि वैयक्तिक आयुष्यात आमूलाग्र बदल घडवून आणत आहे. डिजिटल ट्विन ही संकल्पना प्रथम औद्योगिक क्षेत्रात वापरली गेली. उदाहरणार्थ, एखाद्या कारखान्यातील मशिनचे डिजिटल मॉडेल तयार केले जाते. हे मॉडेल सेन्सर्सद्वारे मिळणार्या माहितीवर आधारित असते. त्यामुळे मशिनमध्ये बिघाड होण्यापूर्वीच त्याचा अंदाज घेता येतो. आज ही संकल्पना केवळ यंत्रांपुरती मर्यादित नसून व्यक्ती, आरोग्य, शहरे, शेती, शिक्षण अशा अनेक क्षेत्रांत वापरली जात आहे.
एखाद्या कारखान्यातील मशिनचे डिजिटल मॉडेल तयार करून त्यावर विविध परिस्थितींमध्ये चाचण्या केल्या जातात. या मॉडेलमध्ये सेन्सर्सद्वारे मिळणारी माहिती सतत अपडेट होत असल्यामुळे मशिनची स्थिती नेहमीच समजते. त्यामुळे मशिनमध्ये बिघाड होण्यापूर्वीच त्याचा अंदाज घेऊन योग्य वेळी दुरुस्ती करता येते. यामुळे उत्पादन प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होते आणि अनावश्यक खर्च टाळता येतो. उद्योग क्षेत्रात डिजिटल ट्विनचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहे. उत्पादन प्रक्रियेतील त्रुटी शोधून त्यात सुधारणा करता येते, तसेच नवीन उत्पादन बाजारात आणण्यापूर्वी त्याची डिजिटल पातळीवर चाचणी घेता येते. यामुळे गुणवत्ता सुधारते आणि जोखीम कमी होते. तसेच, कामगारांची सुरक्षा वाढवण्यासाठीही डिजिटल ट्विन उपयुक्त ठरतो. कारण, धोकादायक परिस्थिती आधीच ओळखून त्यावर उपाययोजना करता येतात.
वैद्यकीय क्षेत्रात डिजिटल ट्विन ही एक क्रांतिकारी संकल्पना ठरत आहे. प्रत्येक रुग्णाचा डिजिटल ट्विन तयार करून त्याच्या शरीरातील बदल, आजारांची स्थिती आणि उपचारांचा परिणाम यांचे विश्लेषण करता येते. त्यामुळे प्रत्येक व्यक्तीसाठी वैयक्तिक उपचार पद्धती ठरवता येते. शस्त्रक्रिया करण्यापूर्वी डॉक्टर डिजिटल मॉडेलवर सराव करू शकतात, ज्यामुळे ऑपरेशन अधिक सुरक्षित होते. तसेच, डेटा विश्वलेषणाच्या मदतीने भविष्यात होणार्या आजारांचा अंदाज घेऊन त्यावर आधीच उपाय करता येतात. वैयक्तिक स्तरावरही डिजिटल ट्विनचा उपयोग वाढत आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या सवयी, आवडी आणि वर्तनाचा अभ्यास करून त्याला योग्य निर्णय घेण्यात मदत करणारा डिजिटल सहायक तयार होऊ शकतो. फिटनेस उपकरणांमधून मिळणार्या माहितीवर आधारित आरोग्यविषयक सल्ला दिला जाऊ शकतो. तसेच, व्यक्तीच्या कौशल्यानुसार करिअर मार्गदर्शन देणे किंवा त्याचे ज्ञान आणि अनुभव जतन करून भविष्यात वापरणेही शक्य होते. अशाप्रकारे डिजिटल ट्विन व्यक्तीच्या जीवनात एक बुद्धिमान साथीदार बनू शकतो.
डिजिटल ट्विनचे अनेक फायदे आहेत. प्रत्यक्ष प्रयोगाऐवजी डिजिटल चाचण्या केल्यामुळे खर्च आणि वेळ दोन्ही वाचतात. डेटा आधारित निर्णय घेतल्यामुळे अचूकता वाढते आणि चुका कमी होतात. नवीन कल्पना आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही डिजिटल ट्विन मोठी मदत करतो. याशिवाय, संभाव्य धोके आधीच ओळखून जोखीम कमी करता येते, ज्यामुळे काम अधिक सुरक्षित आणि विश्वासार्ह बनते. एकूणच, डिजिटल ट्विन ही केवळ एक तांत्रिक संकल्पना नसून भविष्यातील जीवनशैलीचा एक महत्त्वाचा भाग बनत आहे. उद्योग, वैद्यकीय क्षेत्र आणि वैयक्तिक जीवन या सर्वच क्षेत्रांत ती मोठे परिवर्तन घडवू शकते. योग्य वापर आणि सुरक्षिततेची काळजी घेतली, तर डिजिटल ट्विनमुळे कार्यक्षमता, गुणवत्ता आणि जीवनमान यामध्ये मोठी सुधारणा होऊ शकते. भविष्यात प्रत्येक व्यक्तीचा स्वतःचा डिजिटल ट्विन असेल, जो त्याला योग्य निर्णय घेण्यात, आरोग्य सांभाळण्यात आणि ज्ञान वाढवण्यात सतत मदत करेल, ही कल्पना आता हळूहळू वास्तवात येत आहे.
मानवी मेंदूमध्ये अफाट क्षमता आहे; पण कालानुरूप त्यात त्रुटी निर्माण होतात. अनेकांना विस्मरण, एखादी व्यक्ती समोर येते पण नाव आठवत नाही. कधी कधी नाव आठवते; पण व्यक्ती डोळ्यांसमोर येत नाही. येथे आपला डिजिटल जुळा आपल्याला मदत करू शकतो. एआयमधील प्रेडिक्टिव्ह अनॅलिटिक्स तंत्रामुळे आपण एखाद्या व्यक्तीला त्या ठिकाणी जायच्या आधी त्यासंबंधी माहितीची खातरजमा, उजळणी आधीच करू शकतो. काही टूल्स तुम्हाला रिअल टाईम हवे तेव्हा मदत करू शकतात. आपला घसा बसला असेल, तर आपल्या वतीने संभाषणही करू शकतात. यात आपल्या आवाजाचे, लकबींचे पृथकरण केले जाते. फक्त यासाठी आपले संभाषण (अनेक वर्षांचे) रेकॉर्ड केले जाते. यासाठी वेअरबल (परिधान केलेले संगणकीय उपकरण) वापरले जाते. प्लॉड या एआय उद्योगाने नोट नावाचे एक स्लिम सक्षम ऑडिओ रेकॉर्डर विकसित केला आहे (जो तुमच्या फोनच्या मागील बाजूस अडकवला जाऊ शकतो किंवा तुमचे संभाषण रेकॉर्ड करण्यासाठी, आपले हावभाव रेकॉर्ड करण्यासाठी आणि सारांशित करण्यासाठी शर्टच्या खिशात ठेवला जातो.). हे तंत्र नेहमी तुमचे संभाषण ऐकते आणि कालांतराने तुमचे व्यक्तिमत्त्व, तुमची प्राधान्ये, तुमचे संवाद जाणून घेत घेत काही वर्षांत तुमचे, डिजिटल जुळे तयार करते. यामुळे आपल्या मानवी मेंदूच्या क्षमता कमी होतील असे काहींना वाटतं. गुगल मॅप वापरून जेव्हा आपण दिशा शोधतो, इच्छित स्थळ शोधतो. पूर्वी आपण स्मरण शक्तीला ताण देऊन विचारत विचारत एकदा पत्ता शोधत असे. एकदा कष्टाने पत्ता शोधला की, तो कायम लक्षात राहत असे. आता हेच तंत्र सर्वत्र हातपाय पसरू लागलं आहे. यामुळे भविष्यात माणसाचे आयुष्य सुसह्य नक्की होणार आहे. केवळ उद्योग किंवा आरोग्यच नाही, तर संपूर्ण शहरांचे व्यवस्थापन करण्यासाठीही डिजिटल ट्विनचा वापर होऊ शकतो. एखाद्या शहराचे डिजिटल ट्विन बनवून वाहतूक कोंडी, प्रदूषण आणि पाण्याचे नियोजन अधिक चांगल्या प्रकारे करता येते. वैयक्तिक आयुष्यातही भविष्यात प्रत्येकाचे एक ‘हेल्थ ट्विन’ असेल, जे आपल्याला भविष्यात होणार्या आजारांची आधीच कल्पना देईल. थोडक्यात सांगायचे, तर डिजिटल ट्विन हे भविष्यातील प्रगतीचा एक भक्कम आधार आहे. हे तंत्रज्ञान आपल्याला कमी खर्चात, अधिक सुरक्षितपणे आणि कार्यक्षमतेने काम करण्यास मदत करते. येणार्या काळात हे तंत्रज्ञान आपल्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनेल, यात शंका नाही.
