Iran Us War Explainer: इराण आणि अमेरिकेमधील संघर्ष दिवसेंदिवस अधिक गंभीर होताना दिसत आहे. अमेरिकेने इराणच्या तेलवाहू जहाजांवर कारवाई केल्यानंतर इराणनेही अमेरिकन सैन्याच्या तळांवर हल्ला केल्याचे समोर आले आहे. दोन्ही देशांकडून एकमेकांना दिल्या जाणाऱ्या धमक्या आणि लष्करी कारवायांमुळे आखाती भागातील परिस्थिती तणावपूर्ण झाली आहे.
या संघर्षाचा परिणाम आता केवळ इराण आणि अमेरिकेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता वाढली आहे. विशेषतः कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यावर परिणाम झाला तर भारतासारख्या तेल आयात करणाऱ्या देशासाठी हा मोठा धक्का ठरू शकतो.
याचा थेट परिणाम पेट्रोल-डिझेलच्या किमतींवर, वाहतूक खर्चावर आणि त्यातून सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन खर्चावर होऊ शकतो. विशेष म्हणजे गणेश चतुर्थी ते दिवाळी पर्यंतचा काळ सण उत्सवाचा असल्याने महागाई वाढली तर नागरिकांच्या अडचणी वाढू शकतात.
इराणवर अमेरिकेकडून मोठ्या प्रमाणात आर्थिक आणि लष्करी दबाव आणला जात आहे. इराणच्या अर्थव्यवस्थेसाठी तेलाची निर्यात हा अत्यंत महत्त्वाचा उत्पन्नाचा स्रोत आहे. मात्र अमेरिकन नौदलाच्या कारवाईमुळे इराणला तेल निर्यात करण्यात मोठ्या अडचणी येत आहेत.
अमेरिकेच्या मते, इराणकडून अमेरिकन युद्धनौकांना टार्गेट करण्याचा प्रयत्न झाल्यानंतर अमेरिकेने इराणच्या काही तेलवाहू जहाजांवर कारवाई केली. त्यानंतर इराणनेही अमेरिकन सैन्याशी संबंधित तळावर हल्ला केल्याचे सांगितले आहे.
इराण आता अमेरिकेवर अधिक दबाव आणण्याच्या तयारीत असल्याचे संकेत मिळत आहेत. इराणच्या नेत्यांनी अमेरिकेविरोधात कारवाई करण्याचे संकेत दिले आहेत.
या संपूर्ण संघर्षात Strait of Hormuz म्हणजेच होर्मुझची सामुद्रधुनी अत्यंत महत्त्वाची आहे. जगातील मोठ्या प्रमाणात कच्चे तेल आणि इतर ऊर्जा उत्पादनांची या मार्गातून वाहतूक केली जाते. त्यामुळे या भागातील वाहतूक थांबली किंवा मोठ्या प्रमाणात कमी झाली, तर जगभरातील तेलाच्या पुरवठ्यावर परिणाम होऊ शकतो.
इराणने या जलमार्गावर आपला दबाव वाढवण्याचे संकेत दिले आहेत. दुसरीकडे अमेरिकेच्या नौदलाकडून काही तेलवाहू जहाजांना सुरक्षा देऊन या मार्गातून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. यामुळे दोन्ही देशांमध्ये संघर्ष आणखी वाढला तर जगभरातील कच्च्या तेलाच्या किमती पुन्हा मोठ्या प्रमाणात वाढू शकतात.
भारत आपल्या गरजेच्या कच्च्या तेलाचा मोठा हिस्सा आयात करतो. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाची किंमत वाढली की त्याचा परिणाम भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर होतो.
तेल महाग झाले की फक्त पेट्रोल आणि डिझेलच महाग होत नाही. त्याचा परिणाम जवळपास प्रत्येक वस्तूच्या किमतीवर होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, डिझेलच्या किमती वाढल्या तर:
ट्रक आणि मालवाहतुकीचा खर्च वाढतो.
भाजीपाला आणि अन्नधान्य वाहून आणणे महाग होते.
कंपन्यांचा उत्पादन खर्च वाढतो.
विमान वाहतूक महाग होऊ शकते.
कुरिअर आणि लॉजिस्टिकचा खर्च वाढतो.
त्यामुळे बाजारातील वस्तूंच्या किमती वाढण्याची शक्यता असते.
म्हणजेच कच्च्या तेलाच्या दरवाढीचा परिणाम थेट आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन्ही पद्धतीने सर्वसामान्यांच्या खिशावर होतो.
देशात गणेशोत्सव हा मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या काळात प्रवास, खरेदी, सजावट, खाद्यपदार्थ आणि इतर खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढतात. अशा वेळी पेट्रोल-डिझेलचे दर वाढले तर नागरिकांच्या खर्चात आणखी वाढ होऊ शकते.
गावी जाण्यासाठी खासगी वाहनांचा वापर करणारे, एसटी किंवा इतर वाहतूक सेवा वापरणारे नागरिक यांच्यावर अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. मालवाहतुकीचा खर्च वाढल्यास बाजारातील अनेक वस्तू महाग होण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळातच महागाईचा अतिरिक्त ताण निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
मात्र कच्च्या तेलाच्या आंतरराष्ट्रीय दरात वाढ झाली तरी भारतातील पेट्रोल-डिझेलच्या किरकोळ किमती किती आणि कधी वाढतील, हे सरकारचे कर, तेल कंपन्यांचे निर्णय आणि जागतिक परिस्थिती यावरही अवलंबून असेल.
तेलाच्या किमती वाढल्यामुळे देशातील महागाई वाढण्याचा धोका असतो. इंधन महागले की उत्पादन आणि वाहतूक खर्च वाढतो आणि त्याचा परिणाम ग्राहकांच्या किमतींवर होतो.
महागाई वाढली तर त्याचा परिणाम व्याजदरांच्या धोरणावरही होऊ शकतो. त्यामुळे घर, वाहन किंवा व्यवसायासाठी कर्ज घेणाऱ्या नागरिकांवर भविष्यात परिणाम होण्याची शक्यता असते. यामुळे सरकार आणि रिझर्व्ह बँकेसमोरही परिस्थिती हाताळण्याचे आव्हान निर्माण होऊ शकते.
एकीकडे इराण-अमेरिका संघर्षामुळे जागतिक बाजारात अस्थिरता वाढली आहे, तर दुसरीकडे शेअर बाजारातील घसरणीमुळे गुंतवणूकदारांमध्ये चिंता आहे.
युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण झाली की गुंतवणूकदार अनेकदा जोखीम असलेल्या मालमत्तांबाबत सावध होतात. त्यामुळे शेअर बाजारात विक्री वाढू शकते.
कच्च्या तेलाच्या किमती वाढल्यास भारतातील तेल आयात बिल वाढण्याची शक्यता असते. त्याचा परिणाम देशाच्या चालू खात्यावर, रुपयाच्या मूल्यावर आणि काही कंपन्यांच्या नफ्यावर होऊ शकतो.
विशेषतः ज्या कंपन्यांना मोठ्या प्रमाणात इंधन किंवा कच्च्या तेलावर अवलंबून राहावे लागते, त्यांच्या खर्चावर परिणाम होऊ शकतो.
युद्ध किंवा आर्थिक संकटाच्या काळात सोन्याकडे सुरक्षित गुंतवणूक म्हणून पाहिले जाते. मात्र सोन्याचे भावही नेहमी एकाच दिशेने जात नाहीत.
जागतिक बाजारातील हालचाली, डॉलरची स्थिती, व्याजदर, नफा वसुली आणि गुंतवणूकदारांचा कल यामुळे सोन्याच्या किमतीतही मोठे चढ-उतार होऊ शकतात.
सध्या शेअर बाजार आणि सोन्याच्या किमतीतही घसरण दिसत असल्याने काही गुंतवणूकदारांची चिंता वाढली आहे. मात्र अशा परिस्थितीत घाबरून तातडीने सर्व गुंतवणूक विकण्याऐवजी आपल्या गुंतवणुकीचा कालावधी, जोखीम घेण्याची क्षमता आणि आर्थिक उद्दिष्टे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
इराण आणि अमेरिकेमधील संघर्ष आता एका निर्णायक टप्प्यावर पोहोचल्याचे चित्र आहे. इराणकडून अधिक आक्रमक भूमिका घेण्याचे संकेत मिळत आहेत, तर अमेरिका आर्थिक आणि लष्करी दबाव कायम ठेवण्याच्या भूमिकेत दिसत आहे.
दोन्ही देशांमध्ये युद्ध होणार का, होर्मुझची सामुद्रधुनी कधी सुरळीत होणार आणि तेलाच्या पुरवठ्यावर काय परिणाम होणार, हे पुढील आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून आहे.
भारतासाठी सर्वात मोठी चिंता म्हणजे कच्च्या तेलाची दरवाढ. कारण तेल महागले तर त्याचा परिणाम पेट्रोल-डिझेलपासून वाहतूक, वस्तूंच्या किमती, महागाई, रुपया आणि शेअर बाजारापर्यंत जाणवू शकतो.
गणेशोत्सवासारख्या मोठ्या सणाच्या काळातच हा ताण वाढला तर सर्वसामान्यांच्या घरखर्चाचे गणित आणखी बिघडू शकते. त्यामुळे पुढील काही दिवसांत कच्च्या तेलाचे दर, पेट्रोल-डिझेलच्या किमती, रुपयाची स्थिती आणि शेअर बाजारातील हालचालींवर सर्वांचे लक्ष असणार आहे.
