Indians Side Hustles and Non Salary Income: पूर्वी बहुतांश भारतीयांसाठी नोकरी आणि दर महिन्याला मिळणारा पगार हेच उत्पन्नाचे मुख्य साधन होते. मात्र, आता ही परिस्थिती बदलताना दिसत आहे. वाढता खर्च, आर्थिक सुरक्षिततेची गरज आणि अधिक पैसे कमावण्याची इच्छा यामुळे भारतीय नागरिक उत्पन्नाचे नवे मार्ग शोधत आहेत. साईड बिझनेस, फ्रीलान्सिंग, शेअर बाजारातील गुंतवणूक, क्रिप्टोकरन्सी आणि इतर व्यवसायांच्या माध्यमातून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवण्याकडे लोकांचा कल वाढत आहे. ClearTax या आर्थिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील कंपनीच्या ताज्या अहवालातून ही बाब समोर आली आहे.
ClearTax ने आर्थिक वर्ष 2026-27 साठी प्राप्तिकर विवरणपत्र (ITR) भरलेल्या नागरिकांच्या माहितीचा अभ्यास केला. या अभ्यासानुसार, कंपनीच्या पोर्टलवरून प्राप्तिकर विवरणपत्र भरणाऱ्या 47 टक्के नागरिकांनी पगाराव्यतिरिक्त इतर मार्गांतून उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद केले आहे. यामध्ये गुंतवणूक, व्यवसाय, फ्रीलान्सिंग आणि क्रिप्टोकरन्सीमधून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, आर्थिक वर्ष 2022-23 मध्ये हे प्रमाण केवळ 9.5 टक्के होते. अवघ्या काही वर्षांत या प्रमाणात मोठी वाढ झाली आहे.
ClearTax च्या अहवालानुसार, प्राप्तिकर विवरणपत्र भरणाऱ्या नागरिकांच्या उत्पन्नाचे स्वरूप बदलत आहे. आता अनेक जण केवळ एका पगारावर अवलंबून न राहता उत्पन्नाचे वेगवेगळे मार्ग तयार करत आहेत.
आर्थिक वर्ष 2026-27 मध्ये ClearTax वर दाखल झालेल्या एकूण प्राप्तिकर विवरणपत्रांपैकी 62 टक्के विवरणपत्रे ही ITR-1 प्रकारातील नव्हती. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये हे प्रमाण 53 टक्के होते, तर 2024-25 मध्ये ते केवळ 40 टक्के होते.
ITR-2 आणि ITR-3 या प्रकारांतून भांडवली नफा, व्यवसाय आणि इतर स्रोतांमधून मिळणारे उत्पन्न दाखवले जाते. या दोन्ही प्रकारच्या विवरणपत्रांचे प्रमाण एकत्रितपणे 57.2 टक्क्यांवर पोहोचले आहे. दोन वर्षांपूर्वी हे प्रमाण 36.2 टक्के होते. यावरून नागरिकांच्या उत्पन्नाचे स्रोत वाढत असल्याचे स्पष्ट होते.
या अहवालातील आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे, पगाराव्यतिरिक्त दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त मार्गांनी उत्पन्न मिळवणाऱ्या नागरिकांची संख्या वाढली आहे.
आर्थिक वर्ष 2022-23 मध्ये अशा नागरिकांचे प्रमाण केवळ 3.5 टक्के होते. मात्र, आर्थिक वर्ष 2026-27 मध्ये हे प्रमाण वाढून 24 टक्क्यांवर पोहोचले आहे.
याचा अर्थ अनेक नागरिक आता नोकरीसोबतच स्वतंत्र काम, ऑनलाइन व्यवसाय, शेअर बाजारातील गुंतवणूक किंवा इतर आर्थिक पर्यायांचा वापर करत आहेत. एका उत्पन्नाच्या स्रोतावर अवलंबून राहण्याऐवजी वेगवेगळ्या मार्गांनी पैसे कमावण्याला प्राधान्य दिले जात आहे.
या बदलामध्ये तरुणांचा सहभाग विशेष लक्षवेधी आहे. 25 वर्षांपेक्षा कमी वय असलेल्या तरुणांमध्येही गुंतवणूक आणि व्यवसायाशी संबंधित उत्पन्नाचे प्रमाण वाढले आहे.
ClearTax च्या आकडेवारीनुसार, 25 वर्षांखालील तरुणांपैकी 75 टक्के जणांनी आर्थिक वर्ष 2026-27 मध्ये ITR-1 व्यतिरिक्त इतर प्रकारचे विवरणपत्र भरले. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये हे प्रमाण 60 टक्के होते.
या वयोगटातील ITR-3 विवरणपत्र भरणाऱ्यांचे प्रमाण 28 टक्क्यांवरून वाढून 44 टक्के झाले आहे. दुसरीकडे, ITR-1 भरणाऱ्यांचे प्रमाण 41 टक्क्यांवरून घसरून 25 टक्क्यांवर आले आहे.
यावरून तरुण वयातच अनेक जण शेअर बाजार, व्यवसाय आणि स्वतंत्र कामाच्या माध्यमातून आर्थिक व्यवहार करत असल्याचे दिसून येते.
उत्पन्नाचे नवे मार्ग शोधण्यामध्ये महिलांचाही सहभाग वाढत आहे. ClearTax च्या अहवालानुसार, आर्थिक वर्ष 2026-27 मध्ये पोर्टलवरून प्राप्तिकर विवरणपत्र भरणाऱ्या महिलांपैकी 30.5 टक्के महिलांनी शेअर बाजार किंवा इतर गुंतवणुकीतून भांडवली नफा मिळाल्याचे सांगितले आहे.
आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये हे प्रमाण 26.1 टक्के होते. म्हणजेच, एका वर्षात महिलांच्या गुंतवणुकीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचे प्रमाण वाढले आहे.
विशेष म्हणजे, वर्षाला 50 लाख रुपयांपेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या महिला करदात्यांचे प्रमाणही वाढले आहे. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये हे प्रमाण 3.7 टक्के होते. आता ते वाढून 5.1 टक्क्यांवर पोहोचले आहे. महिलांचा अधिक उत्पन्न गटातील सहभाग वाढत असल्याचे यातून स्पष्ट होते.
ClearTax चे संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी अर्चित गुप्ता यांच्या मते, भारतीय नागरिकांच्या आर्थिक विचारसरणीत मोठा बदल होत आहे. तरुण व्यावसायिक शेअर बाजारात गुंतवणूक करत आहेत. अनेक जण नोकरीसोबत स्वतंत्र काम करत आहेत. तर काही कुटुंबे वेगवेगळ्या गुंतवणूक पर्यायांच्या माध्यमातून आपली आर्थिक स्थिती मजबूत करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
गुप्ता म्हणाले की, पूर्वी आर्थिक सुरक्षितता म्हणजे दर महिन्याला मिळणारा पगार असे समीकरण होते. मात्र, आता लोक स्वतःची संपत्ती कशी वाढवता येईल आणि उत्पन्नाचे नवे मार्ग कसे तयार करता येतील, याचा विचार करत आहेत.
भारतीयांच्या कमाईच्या पद्धतीत बदल होत असल्याचे ClearTax च्या अहवालातून दिसून येत आहे. नोकरीसोबत साईड बिझनेस, फ्रीलान्सिंग आणि गुंतवणुकीला महत्त्व प्राप्त होत आहे. मात्र, अतिरिक्त उत्पन्न मिळवताना योग्य आर्थिक नियोजन आणि गुंतवणुकीतील जोखीम समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.