Gen Z Investment Trends: भारतातील गुंतवणुकीची पद्धत झपाट्याने बदलत आहे. पूर्वीच्या पिढ्या आपली बचत प्रामुख्याने बँक एफडी, पीपीएफ किंवा सोन्यात गुंतवत असत. मात्र आता Gen Z म्हणजेच 1997 ते 2012 या कालावधीत जन्मलेले तरुण वेगळाच विचार करत आहेत. ही पिढी पैसे साठवण्यापेक्षा संपत्ती (Wealth Creation) निर्माण करण्यावर अधिक भर देताना दिसत आहे.
नॅशनल स्टॉक एक्स्चेंज (NSE) च्या आकडेवारीनुसार, देशात नव्याने सुरू होणाऱ्या SIP खात्यांपैकी 56 टक्क्यांहून अधिक गुंतवणूकदारांचे वय 30 वर्षांपेक्षा कमी आहे. स्मार्टफोन, इंटरनेट, डिजिटल ब्रोकिंग अॅप्स आणि आर्थिक साक्षरतेत झालेली वाढ यामुळे तरुण मोठ्या प्रमाणात शेअर बाजार आणि म्युच्युअल फंडांकडे वळत आहेत.
Groww आणि Zerodha यांच्या अभ्यासानुसार, भारतातील तरुण आपल्या मासिक उत्पन्नापैकी 15 ते 20 टक्के रक्कम शेअर बाजारात गुंतवतात. मोबाईल अॅप्समुळे गुंतवणुकीवर सतत लक्ष ठेवणे आणि बाजारातील बदलांनुसार त्वरित निर्णय घेणे त्यांच्यासाठी सोपे झाले आहे.
आजची Gen Z पिढी बचत झाल्यावरच गुंतवणूक करावी, या पारंपरिक विचारावर विश्वास ठेवत नाही. त्याऐवजी ते लहान रकमेपासून गुंतवणूक सुरू करतात. सरासरी एक तरुण गुंतवणूकदार दरमहा ₹10,000 ते ₹15,000 इतकी रक्कम शेअर बाजारात गुंतवत असल्याचे अभ्यासातून समोर आले आहे.
तरुण गुंतवणूकदारांमध्ये सिस्टिमॅटिक इन्व्हेस्टमेंट प्लॅन (SIP) सर्वाधिक लोकप्रिय ठरत आहे. दर महिन्याला ठरावीक रक्कम आपोआप गुंतवली जात असल्याने दीर्घकालीन संपत्ती निर्माण करण्यासाठी हा पर्याय सुरक्षित आणि सोयीचा मानला जातो.
NSE च्या माहितीनुसार, तरुण गुंतवणूकदार विविध आर्थिक साधनांमध्ये गुंतवणूक करत आहेत.
47% गुंतवणूक थेट शेअर्स आणि इक्विटी म्युच्युअल फंडमध्ये
21% हायब्रिड गुंतवणूक योजनांमध्ये
17% दीर्घकालीन उद्दिष्टांसाठी असलेल्या सोल्यूशन-ओरिएंटेड योजनांमध्ये
11% डेट फंड आणि सरकारी रोख्यांसारख्या सुरक्षित पर्यायांमध्ये
3% इतर आर्थिक उत्पादनांमध्ये
यावरून दिसते की, जास्त जोखीम घेण्याची तयारी असली तरी तरुण विविध पर्यायांमध्ये गुंतवणूक करून जोखीम कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
आजची तरुण पिढी गुंतवणुकीसंबंधी माहिती मिळवण्यासाठी पुस्तकांपेक्षा Instagram Reels, YouTube Shorts आणि Telegram यांसारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा अधिक वापर करत आहे. Zerodha, Groww आणि Upstox यांच्या अभ्यासानुसार, 25 वर्षांखालील 60 टक्क्यांहून अधिक गुंतवणूकदार सोशल मीडियावरील आर्थिक तज्ज्ञांचे व्हिडिओ पाहून निर्णय घेतात.
सोशल मीडियावर अनेक जण परवाना नसतानाही शेअर बाजाराविषयी सल्ले देत असल्याने SEBI ने गुंतवणूकदारांना सावध राहण्याचे आवाहन केले आहे. अशा 'फिनफ्लुएन्सर्स'कडून मिळणाऱ्या सल्ल्यावर आंधळा विश्वास ठेवू नये आणि गुंतवणुकीपूर्वी संबंधित व्यक्ती SEBI कडे नोंदणीकृत आहे की नाही, याची खात्री करावी, असे नियामक संस्थेने स्पष्ट केले आहे.
NSE च्या आकडेवारीनुसार, देशात 25 कोटींहून अधिक डीमॅट खाती आहेत. त्यामध्ये महाराष्ट्र पहिल्या क्रमांकावर असून येथे 4.2 कोटी नोंदणीकृत गुंतवणूकदार आहेत. त्यानंतर उत्तर प्रदेश, गुजरात, पश्चिम बंगाल आणि राजस्थान या राज्यांचा क्रमांक लागतो.
पूर्वी शेअर बाजारातील गुंतवणूक ही मुंबई, दिल्लीसारख्या महानगरांपुरती मर्यादित होती. मात्र आता परिस्थिती बदलली आहे. Groww च्या माहितीनुसार, त्यांच्या 70 टक्के युजर्सचे वय 18 ते 30 वर्षे आहे आणि त्यापैकी 70 टक्क्यांहून अधिक गुंतवणूकदार टियर-2 आणि टियर-3 शहरांमधील आहेत. यावरून छोट्या शहरांतील तरुणही मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक बाजारपेठेत सक्रिय होत असल्याचे दिसून येते.
गुंतवणुकीसोबतच राहणीमानाबाबतही Gen Z चा दृष्टिकोन बदलला आहे. अनेक तरुण घर खरेदी करण्याऐवजी भाड्याच्या घरात राहणे पसंत करत आहेत. यामुळे मोठ्या गृहकर्जाचा बोजा टाळून ते आपली गुंतवणूक सुरू ठेवू शकतात आणि आर्थिक स्वातंत्र्य मिळवू शकतात.
रिअल इस्टेट क्षेत्रातील अहवालानुसार, मुंबई, बेंगळुरू आणि चेन्नईसारख्या शहरांमध्ये प्रीमियम भाड्याच्या घरांची मागणी सातत्याने वाढत आहे. करिअरमध्ये वारंवार होणारे बदल, वर्क फ्रॉम होम किंवा हायब्रिड कामाची पद्धत आणि मालमत्तांच्या वाढत्या किमती यामुळे तरुण घर खरेदीचा निर्णय पुढे ढकलत आहेत.
भारतातील शेअर बाजारात गुंतवणूक करणाऱ्यांचे सरासरी वयही कमी होत आहे. NSE च्या माहितीनुसार, गुंतवणूकदारांचे सरासरी वय 36 वर्षांवरून 33 वर्षांपर्यंत घसरले आहे. यावरून तरुण पिढी आर्थिक नियोजनाबाबत अधिक जागरूक होत असल्याचे स्पष्ट दिसते.
तज्ज्ञांच्या मते, नियमित SIP, विविध आर्थिक साधनांमध्ये गुंतवणूक, दीर्घकालीन नियोजन या सवयी भविष्यात Gen Z ला आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम बनवू शकतात. मात्र कोणतीही गुंतवणूक करण्यापूर्वी जोखीम समजून घेणे, स्वतःचा अभ्यास करणे आणि केवळ सोशल मीडियावरील सल्ल्यावर अवलंबून न राहणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.
