Mirror Gazing Psychology
नवी दिल्ली: रस्त्यावरून चालताना दुकानाच्या काचेतील किंवा उभ्या असलेल्या कारच्या आरशात स्वतःचे प्रतिबिंब दिसले की अनेकजण नकळत स्वतःकडे पाहतात. केस व्यवस्थित आहेत का, कपडे नीट दिसत आहेत का किंवा चेहऱ्यावर काही बदल जाणवतोय का, हे तपासूनच ते पुढे जातात. काही लोकांना ही सवय इतकी असते की कुठेही आरसा किंवा काच दिसली की, स्वतःचे प्रतिबिंब पाहतात. मानसशास्त्रानुसार, ही केवळ सहज घडणारी कृती नसून त्यामागे स्वतःच्या दिसण्याबद्दल आणि इतरांच्या नजरेत आपण कसे दिसतो याबद्दलची जाणीव असू शकते.
मानसशास्त्रात या प्रक्रियेला 'सेल्फ-फोकस्ड अटेन्शन' असे म्हटले जाते. म्हणजेच व्यक्तीचे लक्ष स्वतःचे दिसणे, विचार, भावना किंवा वर्तन यांच्याकडे केंद्रित होणे. विशेषतः शारीरिक स्वरूपाबाबत असे घडते, तेव्हा व्यक्ती केवळ आपले प्रतिबिंब पाहत नाही, तर आपण कसे दिसतो याचे मूल्यमापनही करू लागते. दुकानाच्या काचेतील प्रतिबिंब दिसल्यानंतर केस, चेहरा किंवा कपडे तपासण्यामागे हीच मानसिक प्रक्रिया कार्यरत असू शकते. मात्र, स्वतःचे प्रतिबिंब सहज पाहणे आणि त्याचे बारकाईने निरीक्षण करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
२०२४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या 'द इफेक्ट ऑफ सेल्फ-फोकस्ड अटेन्शन ड्युरिंग मिरर गेजिंग ऑन बॉडी इमेज इव्हॅल्युएशन्स, अपिअरन्स-रिलेटेड इमेजरी, अँड अर्जेस टू मिरर गेज' या अभ्यासात आरशात स्वतःकडे पाहताना व्यक्तीचे लक्ष स्वतःच्या दिसण्यावर केंद्रित झाल्यास त्याचा शरीरप्रतिमेवर काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास करण्यात आला. या संशोधनासाठी सिंगापूरमधील ६३ विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांची निवड करण्यात आली होती. त्यांना आरशात पाहताना स्वतःच्या दिसण्यावर अधिक किंवा कमी लक्ष केंद्रित करण्यास सांगण्यात आले.
संशोधनात असे आढळले की, स्वतःच्या दिसण्याकडे अधिक बारकाईने लक्ष देणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे त्यांच्या एकूण व्यक्तिमत्त्वाबद्दल आणि चेहऱ्याच्या दिसण्याबद्दलचे समाधान कमी झाले. विशेष म्हणजे, ज्यांना आधीपासूनच आपल्या शरीराच्या प्रतिमेबाबत चिंता होती, त्यांच्यामध्ये स्वतःच्या आकर्षकतेबद्दलची भावना आणखी कमी झाल्याचे दिसून आले. यावरून असे सूचित होते की, आपण स्वतःकडे कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो, याचा आपल्या दिसण्याबद्दलच्या समाधानावर परिणाम होऊ शकतो.
२०१९ मध्ये 'बॉडी इमेज' या संशोधन नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या आणखी एका अभ्यासात ५१ जणांचा समावेश करण्यात आला होता. या प्रयोगात सहभागी व्यक्तींना पाच मिनिटे आरशात स्वतःकडे पाहण्यास सांगण्यात आले. यातील एका गटाला स्वतःच्या दिसण्यातील न आवडणाऱ्या भागाकडे बारकाईने पाहण्यास सांगण्यात आले, तर दुसऱ्या गटाला काही अंतरावरून स्वतःचे प्रतिबिंब पाहण्यास सांगितले. या प्रयोगात स्वतःच्या न आवडणाऱ्या वैशिष्ट्यांवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये त्यांच्या दिसण्याबद्दलचे समाधान, स्वतःच्या आकर्षकतेबद्दलची भावना आणि आत्मविश्वास कमी झाल्याचे आढळले. त्याचबरोबर स्वतःच्या दिसण्याबद्दलची अस्वस्थता आणि लाज वाटण्याची भावनाही वाढली.
दोन्ही संशोधनांमधून एक महत्त्वाची बाब समोर येते. आपण स्वतःकडे किती वेळ आणि कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो, याचा आपल्या आत्मप्रतिमेवर परिणाम होऊ शकतो. स्वतःच्या दिसण्याचे सतत बारकाईने परीक्षण केल्यास व्यक्ती अधिक चिकित्सक बनू शकते.
असे प्रत्येक वेळीच घडते असे नाही. दुकानाच्या काचेत स्वतःचे प्रतिबिंब पाहण्यामागे केस व्यवस्थित आहेत का, कपड्यांची घडी नीट आहे का किंवा दिसण्यात काही बदल करण्याची गरज आहे का, एवढे साधे कारणही असू शकते. काही वेळा ही कृती पूर्णपणे नकळत घडणारी सवय असते. मात्र, काही व्यक्ती सार्वजनिक ठिकाणी स्वतःच्या दिसण्याबाबत अधिक जागरूक असू शकतात. इतर लोक आपल्याकडे कसे पाहत असतील, आपले व्यक्तिमत्त्व त्यांच्यावर कसा प्रभाव पाडत असेल किंवा आपण त्यांच्यासमोर कसे दिसत आहोत, याचा विचारही त्यांच्या मनात येऊ शकतो.
मानसशास्त्रात याला 'पब्लिक सेल्फ-अवेअरनेस' असे म्हणतात. म्हणजेच इतर लोक आपल्याला पाहू शकतात आणि आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करू शकतात, याची असलेली जाणीव. मात्र, दुकानाच्या काचेत स्वतःकडे पाहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला इतरांच्या मतांची चिंता असते, असा निष्कर्ष या संशोधनातून काढता येत नाही.
अधूनमधून स्वतःचे प्रतिबिंब पाहणे ही सामान्य बाब आहे. केवळ या सवयीवरून एखादी व्यक्ती असुरक्षित आहे किंवा तिला मानसिक समस्या आहे, असे म्हणता येत नाही. मात्र, ही सवय किती प्रमाणात आहे आणि त्यामुळे व्यक्तीला कसे वाटते, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. एखादी व्यक्ती क्षणभर स्वतःचे प्रतिबिंब पाहते आणि पुढे निघून जाते, तर ती सामान्य स्वच्छता किंवा नीटनेटकेपणाची सवय असू शकते. मात्र, एखादी व्यक्ती वारंवार चेहऱ्यावरील विशिष्ट भाग तपासत असेल, स्वतःचे दिसणे पाहून अस्वस्थ होत असेल किंवा स्वतःकडे पाहणे थांबवणे तिला कठीण जात असेल, तर या वर्तनाकडे अधिक लक्ष देण्याची गरज असू शकते.
संशोधनानुसार, स्वतःचे प्रतिबिंब पाहणे ही हानिकारक गोष्ट नाही. मात्र, स्वतःच्या दिसण्याचे अतिप्रमाणात आणि सतत परीक्षण केल्यास व्यक्तीच्या आत्मविश्वासावर आणि स्वतःबद्दलच्या भावनांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे पुढच्या वेळी दुकानाच्या काचेत स्वतःचे प्रतिबिंब दिसल्यावर तुम्ही थांबून स्वतःकडे पाहिलेत, तर त्यात काही गैर नाही. मात्र, केवळ सहज नजर टाकणे आणि स्वतःच्या दिसण्याचे वारंवार परीक्षण करणे यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.