दिवाळी म्हटलं की दिव्यांची रोषणाई, फराळ आणि फटाक्यांचा उत्साह आलाच! मात्र फटाके फोडल्यानंतर हवेत पसरणारा धूर आरोग्यासाठी त्रासदायक ठरू शकतो. विशेषतः अस्थमाचा त्रास असणारे रुग्ण, लहान मुलं, ज्येष्ठ नागरिक आणि श्वसनाचे आजार असलेल्या व्यक्तींनी या काळात अधिक काळजी घेणं गरजेचं आहे.
फटाक्यांच्या धुरात सूक्ष्म धूलिकण आणि विविध रासायनिक पदार्थ असू शकतात. हे कण श्वासावाटे शरीरात गेल्यास फुफ्फुसांवर परिणाम होऊ शकतो. डोळ्यांना जळजळ होण्यापासून ते अस्थमाचा अटॅक येण्यापर्यंत वेगवेगळे त्रास जाणवू शकतात.
फटाके जळताना हवेत धूर, बारीक धूलिकण आणि विविध वायू मिसळतात. त्यामध्ये PM2.5 आणि PM10 सारखे सूक्ष्म कण असू शकतात. हे कण श्वासावाटे शरीरात प्रवेश करतात. काही कण फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे श्वसनमार्गाला त्रास होण्याची शक्यता वाढते.
अस्थमा म्हणजे श्वसनमार्गाला सूज येऊन ते अरुंद होण्याची समस्या. फटाक्यांमधून बाहेर पडणारे धूर आणि प्रदूषक कण श्वसनमार्गाला त्रास देऊ शकतात. त्यामुळे आधीपासून अस्थमा असलेल्या व्यक्तींना खोकला, घरघर, छातीत जडपणा आणि श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो. काही वेळा अस्थमाचा अटॅकही येऊ शकतो.
फटाक्यांच्या धुरातील PM2.5 सारखे अतिसूक्ष्म कण फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे श्वसनमार्गाला जळजळ आणि सूज येऊ शकते. सतत खोकला येणे, घशात खवखव होणे, छातीत जडपणा जाणवणे आणि धाप लागणे अशी लक्षणं दिसू शकतात. विशेषतः लहान मुलं, ज्येष्ठ नागरिक आणि फुफ्फुसांचे आजार असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घ्यावी.
फटाक्यांच्या धुरातील धूलिकण आणि रासायनिक घटकांमुळे डोळ्यांना जळजळ होऊ शकते. डोळे लाल होणे, खाज सुटणे, पाणी येणे आणि टोचल्यासारखं वाटणे अशी लक्षणं दिसू शकतात. धुराच्या थेट संपर्कात जास्त वेळ राहिल्यास हा त्रास वाढू शकतो.
अस्थमा आणि ब्रॉन्कायटिसचे रुग्ण
लहान मुलं आणि ज्येष्ठ नागरिक
हृदयविकार असलेल्या व्यक्ती
गर्भवती महिला
आधीपासून श्वसनाचे आजार असलेल्या व्यक्ती
धुराच्या संपर्कात जास्त वेळ राहणारे लोक
शक्यतो घरातच राहा : फटाके मोठ्या प्रमाणात फोडले जात असताना बाहेर जाणं टाळा. विशेषतः अस्थमाच्या रुग्णांनी धुराच्या संपर्कापासून दूर राहावं.
N95 मास्क वापरा : बाहेर जाणं आवश्यक असेल तर चेहऱ्यावर व्यवस्थित बसणारा N95 किंवा N99 मास्क वापरा. यामुळे हवेतले अनेक सूक्ष्म कण श्वासावाटे शरीरात जाण्याचं प्रमाण कमी होऊ शकतं.
खिडक्या-दरवाजे बंद ठेवा : बाहेर धूर जास्त असेल तेव्हा घराच्या खिडक्या आणि दरवाजे बंद ठेवा. घरात एअर प्युरिफायर असल्यास त्याचा वापर करू शकता.
अस्थमाची औषधं जवळ ठेवा : डॉक्टरांनी दिलेला इनहेलर आणि औषधं नियमित वापरा. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधं बंद करू नका.
बाहेर व्यायाम करणं टाळा : प्रदूषण जास्त असताना चालणं, धावणं किंवा व्यायाम करणं टाळा. शारीरिक हालचालींमुळे अधिक प्रदूषित हवा श्वासावाटे शरीरात जाऊ शकते.
डोळ्यांची काळजी घ्या : डोळ्यांना जळजळ होत असल्यास स्वच्छ पाण्याने डोळे धुवा. डोळे चोळू नका. त्रास कायम राहिल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
AQI तपासा : बाहेर जाण्यापूर्वी आपल्या परिसरातील हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक म्हणजेच AQI तपासा. प्रदूषण जास्त असल्यास बाहेर जाणं टाळा.
फटाक्यांच्या धुराच्या संपर्कात आल्यानंतर सतत खोकला येत असेल, छातीत घट्टपणा जाणवत असेल किंवा घरघर सुरू झाली असेल तर लगेच धुरापासून दूर जाऊन स्वच्छ हवेच्या ठिकाणी थांबा. अस्थमाच्या रुग्णांनी डॉक्टरांनी सांगितलेल्या उपचार योजनेनुसार इनहेलर वापरावा.
श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होणे, बोलता न येणे, छातीत तीव्र वेदना होणे किंवा ओठ निळसर पडणे अशी लक्षणं दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
दिवाळीचा आनंद साजरा करताना आपल्या आणि इतरांच्या आरोग्याची काळजी घेणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. शक्यतो फटाके टाळा किंवा त्यांचा वापर कमी करा. विशेषतः लहान मुलं, ज्येष्ठ नागरिक आणि अस्थमाच्या रुग्णांना धुरापासून दूर ठेवा. सुरक्षित आणि प्रदूषणमुक्त दिवाळी साजरी करण्याचा प्रयत्न करा.