Earthquake Warning Signs:
नवी दिल्ली: भूकंप होण्याच्या काही महिन्यांआधीच जमिनीखालील हालचालींचे संकेत मिळू शकतात का? इराण परिसरातील सहा मोठ्या भूकंपांच्या अभ्यासातून शास्त्रज्ञांना या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी महत्त्वाचा पॅटर्न आढळला आहे. २०१४ ते २०२१ या कालावधीत झालेल्या ६.० ते ७.३ रिश्टर तीव्रतेच्या सहा भूकंपांच्या आधी जमिनीखालील दाब वाढल्याचे संकेत दिसले. याच काळात पृथ्वीच्या वरच्या वातावरणात चुंबकीय हालचालींमध्येही वाढ झाल्याचे उपग्रहाच्या डेटातून समोर आले आहे. मात्र, या संशोधनाच्या आधारे भूकंपाची अचूक तारीख, ठिकाण किंवा तीव्रता आधीच सांगता येईल, असा दावा शास्त्रज्ञांनी केलेला नाही.
या संशोधनासाठी युरोपियन स्पेस एजन्सीच्या स्वार्म मिशनमधील उपग्रहांकडून मिळालेल्या डेटाचा वापर करण्यात आला. शास्त्रज्ञांनी भूकंपाच्या केंद्रापासून सुमारे ३०० किलोमीटरच्या परिसरातील चुंबकीय बदलांचा अभ्यास केला. त्यानंतर या बदलांची तुलना संबंधित भागातील भूकंपीय हालचालींशी करण्यात आली.
या अभ्यासात सहा मोठ्या भूकंपांचा समावेश होता. त्यामध्ये १८ ऑगस्ट २०१४ रोजी झालेला ६.२ तीव्रतेचा मुर्मुरी भूकंप, १ डिसेंबर २०१७ रोजी झालेला ६.२ तीव्रतेचा होजेडक भूकंप, १२ नोव्हेंबर २०१७ रोजी झालेला ७.३ तीव्रतेचा अझगलेह भूकंप, २०२१ मधील ६.४ तीव्रतेचा फिन भूकंप आणि अफगाणिस्तानजवळ झालेल्या ६.० तीव्रतेच्या सेफिडसांग भूकंपाचा समावेश होता.
शास्त्रज्ञांनी या अभ्यासात ‘बी-व्हॅल्यू’ या घटकाचाही अभ्यास केला. एखाद्या प्रदेशात होणाऱ्या लहान आणि मोठ्या भूकंपांचे प्रमाण समजून घेण्यासाठी या घटकाचा वापर केला जातो. बी-व्हॅल्यू कमी होणे हे जमिनीखालील खडकांवर वाढत असलेल्या दाबाचे संभाव्य संकेत मानले जाऊ शकते. अनेक घटनांमध्ये बी-व्हॅल्यू कमी होत असतानाच उपग्रहांच्या माध्यमातून नोंदवण्यात आलेल्या चुंबकीय हालचालींमध्ये वाढ झाल्याचे दिसून आले.
मुर्मुरी भूकंपाच्या सुमारे १०५ ते २० दिवस आधी बी-व्हॅल्यूमध्ये घट झाल्याचे आढळले. याच कालावधीत तीनही उपग्रहांनी चुंबकीय बदल नोंदवले. एका डेटामध्ये तर भूकंपाच्या सुमारे ६४ दिवस आधी एकाच दिवशी पाच चुंबकीय बदल नोंदवले गेले. होजेडक भूकंपाच्या बाबतीत हा पॅटर्न आणखी स्पष्ट होता. भूकंपाच्या सुमारे २०० ते १०० दिवस आधी बी-व्हॅल्यूमध्ये वेगाने घट झाली. याच काळात चुंबकीय हालचालींमध्येही वाढ झाली. म्हणजेच या घटनेत भूकंपाच्या सुमारे तीन ते सहा महिने आधीच काही बदल दिसू लागले होते.
जमिनीखालील खडकांवर दाब वाढल्यास त्यांच्यामध्ये सूक्ष्म भेगा निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे खडकांच्या विद्युत आणि चुंबकीय गुणधर्मांमध्ये बदल होण्याची शक्यता असते. या भेगांमधून वायू आणि इतर पदार्थही बाहेर पडू शकतात. शास्त्रज्ञांच्या मते, या प्रक्रियांमुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील वातावरणावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे चुंबकीय हालचालींमध्ये बदल दिसू शकतात. मात्र, प्रत्येक चुंबकीय बदल हा भूकंपामुळेच होतो असे नाही. सूर्याची हालचाल आणि भू-चुंबकीय वादळांमुळेही अशा प्रकारचे बदल होऊ शकतात. त्यामुळे संशोधकांनी सूर्य आणि पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रातील हालचाली अधिक असलेल्या कालावधीतील आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासली.
शास्त्रज्ञांच्या मते, या संशोधनातून सध्या केवळ एक संभाव्य संबंध समोर आला आहे. उपग्रहाच्या डेटाच्या आधारे भूकंपाची तारीख, ठिकाण किंवा तीव्रता अचूकपणे आधीच सांगता येते, असे म्हणणे घाईचे ठरेल. यासाठी जगभरातील विविध प्रदेशांमध्ये झालेल्या आणखी मोठ्या संख्येतील भूकंपांचा डेटा तपासणे आवश्यक आहे. भविष्यातील संशोधनातूनही असाच पॅटर्न सातत्याने आढळला, तर भूकंपाच्या आधी जमिनीखाली आणि वातावरणात होणारे बदल समजून घेण्यासाठी उपग्रहांचा डेटा महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतो.
सध्या या अभ्यासाचे महत्त्व एवढेच की, सहा मोठ्या भूकंपांच्या आधी जमिनीखाली वाढणारा दाब आणि वातावरणातील चुंबकीय हालचाल यांच्यात समान पॅटर्न अनेक वेळा दिसून आला आहे. त्यामुळे भूकंपाच्या पूर्वसंकेतांचा शोध घेण्याच्या दिशेने हे संशोधन महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.