The Vvaan Force of the Forest
पाटणा : सिद्धार्थ मल्होत्रा आणि तमन्ना भाटिया यांच्या ‘द वन : फोर्स ऑफ द फॉरेस्ट’ या चित्रपटामुळे बिहारमधील एका अपरिचित देवी मंदिराची चर्चा सुरू झाली आहे. पाटणा जिल्ह्यातील बिहटा परिसरातील माँ वन देवी मंदिराशी संबंधित लोककथा या चित्रपटासाठी प्रेरणादायी ठरल्या आहेत. पवित्र जंगल, गूढ आख्यायिका आणि सूर्यास्तानंतर या परिसरात प्रवेश करू नये, अशी वर्षानुवर्षांची स्थानिक मान्यता यामुळे हे मंदिर विशेष ठरते.
चित्रपटाची कथा लिहिण्याआधी निर्माते आणि लेखकांनी या मंदिराला भेट दिली होती. लेखक अरुणाभ कुमार आणि दिग्दर्शक दीपक कुमार मिश्रा यांनी मंदिराला भेट देऊन तेथील पुजारी, ग्रामस्थ आणि स्थानिक नागरिकांशी संवाद साधला. वन देवीशी संबंधित आख्यायिका आणि लोककथा जाणून घेतल्या.
वन देवी मंदिर बिहारमधील पाटणा जिल्ह्यातील बिहटा परिसरात आहे. पाटण्यापासून हे मंदिर सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे देवीची पारंपरिक मोठी मूर्ती नाही. येथे पवित्र पिंडीच्या रूपात वन देवीची पूजा केली जाते. हीच पिंड मंदिरातील मुख्य आराध्य मानली जाते. मंदिराभोवती पूर्वी दाट जंगल असल्याचे सांगितले जाते. आजही मंदिराचा परिसर तुलनेने शांत आणि एकांतात आहे. मंदिराभोवतीच्या लोककथा आणि धार्मिक श्रद्धांमुळे बिहारच्या धार्मिक परंपरा आणि लोकसंस्कृतीचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी हे ठिकाण विशेष ठरते.
वन देवी मंदिर सुमारे ३५० ते ४०० वर्षे जुने असल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते. चित्रपट निर्मात्यांनी उल्लेख केलेल्या काही कथांनुसार या मंदिराची सुरुवात १६व्या शतकात झाल्याचे मानले जाते. मात्र, मंदिराचे नेमके वय निश्चित करणारा पुरातत्त्वीय पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे १६व्या शतकातील उत्पत्ती ही मुख्यतः स्थानिक मौखिक परंपरा आणि धार्मिक आख्यायिकांचा भाग आहे. काळानुसार मंदिराच्या वास्तूमध्ये अनेक बदल झाले. मात्र, वन देवीशी संबंधित कथा आणि श्रद्धा आजही पिढ्यान्पिढ्या सांगितल्या जात आहेत.
स्थानिक लोककथेनुसार वन देवीची कथा राघोपूर येथील विद्यानंद मिश्रा नावाच्या भक्ताशी जोडली जाते. मिश्रा हे विंध्याचल येथील माँ विंध्यवासिनीचे निस्सीम भक्त होते, असे सांगितले जाते. वय वाढत गेल्यानंतर विंध्याचल येथे जाणे त्यांच्यासाठी कठीण होऊ लागले. अशावेळी देवीने स्वप्नात दर्शन देऊन आपल्या पवित्र पिंडीचा एक भाग गावात घेऊन जाण्याची सूचना केली, अशी आख्यायिका आहे. देवीच्या आदेशानुसार मिश्रा यांनी पवित्र पिंड गावात आणून आपल्या घराजवळील जंगलात तिची स्थापना केल्याचे सांगितले जाते. त्यावेळी तेथे भव्य मंदिर नव्हते. एका साध्या झोपडीमध्ये ही पिंड ठेवण्यात आली होती.
जंगलाच्या मध्यभागी देवीची स्थापना झाल्याने पुढे त्यांना ‘वन देवी’ अर्थात जंगलाची देवी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. या कथेमुळे वन देवी मंदिराचा संबंध विंध्याचल येथील माँ विंध्यवासिनीशी जोडला जातो. मात्र, हा संबंधही स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि लोककथांवर आधारित आहे.
सुरुवातीला साध्या झोपडीमध्ये असलेल्या या मंदिराचा कालांतराने विस्तार होत गेला. मंदिराच्या आधुनिक इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा संत भगवान दास त्यागी यांच्याशी संबंधित असल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते. १९५८ मध्ये यज्ञासाठी ते अमहरा येथे आले होते. स्थानिक कथनानुसार, त्यांनी पवित्र पिंडीभोवतीच्या जागेला अधिक औपचारिक मंदिराचे स्वरूप देण्यास मदत केली. यानंतर अनेक वर्षांनी मंदिराच्या विकासाला पुन्हा वेग आला. १२ फेब्रुवारी १९९७ रोजी स्थानिक भाविकांनी मंदिराच्या बांधकाम आणि विकासाचा आणखी एक टप्पा सुरू केला. मंदिराच्या वास्तूमध्ये बदल झाले असले तरी त्याचे एक वैशिष्ट्य आजही कायम आहे. येथे देवीची पारंपरिक मूर्ती नसून पिंडीच्या स्वरूपातच देवीची पूजा केली जाते.
वन देवी मंदिराशी संबंधित सर्वांत गूढ आणि चर्चेतील परंपरांपैकी एक म्हणजे सूर्यास्तानंतर जंगल आणि मंदिर परिसरात प्रवेश करण्यास असलेली मनाई. स्थानिक लोककथांनुसार अंधार पडल्यानंतर जंगलात जाऊ नये, असा पूर्वीपासून इशारा दिला जात असे. पिढ्यान्पिढ्या ही प्रथा मंदिराशी संबंधित कथांचा महत्त्वाचा भाग बनली. संध्याकाळी मंदिर बंद झाल्यानंतर पुजारी तेथून निघून जातात. त्यानंतर मंदिराच्या परिसरात कोणीही राहत नाही, असे मानले जाते.
स्थानिक श्रद्धेनुसार रात्रीच्या वेळी माँ वन देवी स्वतः मंदिर परिसरात उपस्थित राहतात आणि तेथे संचार करतात, अशी मान्यता आहे. त्यामुळे या मंदिराला एक गूढ आणि रहस्यमय ओळख मिळाली आहे. मात्र, अंधार पडल्यानंतर मंदिरात कोणत्या अलौकिक घटना घडतात, याचा कोणताही ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे ही परंपरा मंदिराशी संबंधित जुन्या स्थानिक श्रद्धा, धार्मिक विश्वास आणि लोककथांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.
वन देवीशी संबंधित लोककथा ‘द वन : फोर्स ऑफ द फॉरेस्ट’ या चित्रपटाच्या कथेचा आधार ठरल्या. लेखक अरुणाभ कुमार यांनी मंदिराला भेट देऊन तेथील कथा आणि आख्यायिकांचा अभ्यास केल्याचे सांगितले आहे. यासाठी त्यांनी पुजारी, गावकरी आणि स्थानिक रहिवाशांशी चर्चा केली. एएनआयला दिलेल्या मुलाखतीत कुमार यांनी सांगितले की, सूर्यास्तानंतर ज्या जंगलात जाण्यास मनाई आहे, अशा जंगलाची कथा त्यांचे लक्ष वेधून घेणारी ठरली. त्यानंतर त्यांनी ही कल्पना दिग्दर्शक दीपक कुमार मिश्रा यांच्यासोबत शेअर केली.
पुढे दोघांनी ही कथा एकता कपूर यांच्यासमोर मांडली. कुमार यांच्या म्हणण्यानुसार, या कथेत मोठ्या पडद्यावर साकारता येण्याची क्षमता असल्याचे एकता कपूर यांना वाटले. त्यामुळे चित्रपटाच्या निर्मात्यांना केवळ मंदिराची वास्तू किंवा परिसर आकर्षित करत नव्हता, तर मंदिराभोवतीच्या लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि अलौकिक कथांनी त्यांना विशेष भुरळ घातली.
‘द वन’मध्ये याच लोककथा आणि वातावरणाला सिनेमॅटिक रूप देण्यात आले आहे. मात्र, हा चित्रपट मंदिराचा किंवा त्याच्याशी संबंधित आख्यायिकांचा ऐतिहासिक दस्तऐवज म्हणून पाहता येणार नाही. बिहारच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील तुलनेने अपरिचित असे हे मंदिर आजही पवित्र पिंड, जंगलाशी जोडलेली जुनी परंपरा आणि पिढ्यान्पिढ्या सांगितल्या जाणाऱ्या लोककथांमुळे आपली वेगळी ओळख टिकवून आहे.