india pakistan trying to save great indian bustard like z plus security who is in iucn red list due to climate change
पुढारी ऑनलाईन : हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर ग्रेट इंडियन बस्टर्ड (GIB) अर्थात गोडावण या पक्ष्याची स्थिती अत्यंत चिंताजनक बनली आहे. आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघटना (IUCN) ने त्याची नोंद ‘अत्यंत संकटग्रस्त’ (Critically Endangered) प्रजाती म्हणून केली आहे. हा दुर्मिळ पक्षी भारत आणि पाकिस्तानच्या सीमावर्ती भागांत आढळतो.
‘पंछी नदिया पवन के झोंके, कोई सरहद न इन्हें रोके...’ या प्रसिद्ध गीताप्रमाणेच गोडावण हा असा पक्षी आहे जो कोणत्याही सीमा मानत नाही. त्याचे वैज्ञानिक नाव Great Indian Bustard आहे. हा जगातील सर्वांत जड उडणाऱ्या पक्ष्यांपैकी एक मानला जातो. राजस्थानमध्ये त्याला ‘सोन चिरैया’ तर काही भागांत ‘हुकना’ या नावानेही ओळखले जाते.
राजस्थानचा राज्यपक्षी असलेला गोडावण मुख्यतः थार वाळवंटातील Desert National Park परिसरात आढळतो. मात्र अधिवास नष्ट होणे, शिकारी आणि इतर मानवी हस्तक्षेपामुळे त्याची संख्या झपाट्याने घटली आहे.
केंद्रीय पर्यावरण मंत्री Bhupender Yadav यांनी मार्च २०२६ मध्ये सांगितले की, पंतप्रधान Narendra Modi यांच्या संकल्पनेतून गोडावण संवर्धनासाठी ‘प्रोजेक्ट GIB’ राबविण्यात आला. राजस्थानमधील संवर्धन केंद्रांमध्ये पक्ष्यांची संख्या ७३ पर्यंत पोहोचली असून त्यात नव्याने जन्मलेल्या पाच पिल्लांचाही समावेश आहे.
पाकिस्तानमध्येही संवर्धनाचे प्रयत्न
पाकिस्तानमध्ये गोडावणला ‘भखर’ या नावाने ओळखले जाते. विशेषतः चोलिस्तान वाळवंट परिसरात हा पक्षी आढळतो. तेथे नवीन अभयारण्ये उभारण्यात आली असून शिकारीवर बंदी घालण्यात आली आहे. स्थानिक नागरिकांचा सहभाग वाढवून तसेच कॅमेऱ्यांच्या सहाय्याने या पक्ष्यांवर लक्ष ठेवले जात आहे.
जगभरातील संख्या अत्यल्प
२०११ मध्ये जगभरात गोडावणांची संख्या सुमारे २५० होती. ती २०१८ पर्यंत केवळ १५० वर आली. त्यामुळे हा पक्षी नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर पोहोचला आहे.
७७० किमी प्रवास करून जन्मलेले पिल्लू
गुजरातमधील कच्छ येथे फक्त तीन मादी गोडावण उरल्या होत्या. त्यामुळे वैज्ञानिकांनी राजस्थानमधील सॅम संवर्धन केंद्रातून एक अंडे निवडले. हे अंडे २१ मार्च २०२६ रोजी पोर्टेबल इनक्युबेटरमध्ये सुमारे ७७० किलोमीटरचा आणि १९ तासांचा प्रवास करून नालिया (कच्छ) येथे आणण्यात आले.
‘सरोगसी’ किंवा ‘जंपस्टार्ट’ तंत्रज्ञानाच्या मदतीने हे अंडे एका मादी गोडावणाच्या घरट्यात ठेवण्यात आले. २६ मार्च रोजी त्यातून पिल्लू बाहेर आले आणि हा संवर्धन क्षेत्रातील मोठा यशस्वी प्रयोग मानला गेला.
पिल्लाच्या सुरक्षेसाठी ५० जवान
या पिल्लाच्या संरक्षणासाठी गुजरात वन विभागाने ५० सुरक्षारक्षक तैनात केले होते. २४ तास देखरेख, बंदोबस्त आणि निरीक्षण मनोरे उभारण्यात आले होते. मात्र १८ एप्रिलनंतर हे पिल्लू आणि त्याची आई दिसेनाशी झाली.
वन विभागाच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, कुत्रे, कोल्हे किंवा जंगली मांजर यांसारख्या शिकारी प्राण्यांनी पिल्लावर हल्ला केला असावा. अद्याप कोणतेही अवशेष सापडले नसले तरी ते जिवंत असण्याची शक्यता अत्यंत कमी मानली जात आहे.
तज्ज्ञांचे मत
वन्यजीव तज्ज्ञ M. K. Ranjitsinh यांनी सांगितले की, गोडावण ही देशाची राष्ट्रीय वारसा प्रजाती आहे. त्यामुळे या घटनेची सत्यता समोर येणे आवश्यक आहे. ही योजना क्रांतिकारी ठरू शकली असती, मात्र सुरुवातीलाच आलेले अपयश निराशाजनक आहे.
दिल्लीतील Guru Gobind Singh Indraprastha University येथील वरिष्ठ वन्यजीव जीवशास्त्रज्ञ Dr. Sumit Dookia म्हणाले:
“आता हे स्पष्ट झाले आहे की, वैज्ञानिकांच्या अथक प्रयत्नांमुळे आणि सातत्यपूर्ण काळजीमुळे जन्माला आलेले GIB चे ते पिल्लू आपण गमावले आहे. नैसर्गिक जग खूप कठोर असते आणि लहान वयातील गोडावणांची मृत्यूदर प्रौढ पक्ष्यांच्या तुलनेत अधिक असतो. या भागात अनेक मध्यम आणि लहान मांसाहारी प्राणी असल्याचे दिसून येते.”
तथापि, या दुर्दैवी घटनेनंतरही गोडावण संवर्धन कार्यक्रम अनेक बाबतीत यशस्वी ठरला आहे. या ‘ऑपरेशन एग ट्रान्सफर’मुळे राज्यांदरम्यान अशा प्रकारचे जटिल सरोगेट प्रजनन यशस्वीरीत्या शक्य असल्याचे सिद्ध झाले आहे. तसेच गुजरातमधील केवळ मादी पक्ष्यांच्या उरलेल्या लोकसंख्येची जैविक मर्यादा वैज्ञानिकांनी यशस्वीपणे ओलांडली आहे.