अलिबाग : सुवर्णा दिवेकर
रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्याचे मानचिन्ह मानल्या जाणाऱ्या प्रसिद्ध पांढऱ्या कांद्याच्या उत्पादनावर यंदाच्या हंगामात वाढत्या उच्च उष्णतेचा आणि 'ऑक्टोबर हीट'चा गंभीर विपरित परिणाम होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. हवामानातील या अनपेक्षित बदलांमुळे रोपवाटिका टप्प्यापासूनच पिका समोर मोठे आव्हान उभे ठाकले असून, उत्पादन घटण्याची धास्ती शेतकऱ्यांमधून व्यक्त केली जात आहे.
अलिबागची विशिष्ट भौगोलिक रचना आणि कमी सल्फर असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण मातीमुळे या कांद्याला नैसर्गिक गोडवा मिळतो, ज्यामुळे या पिकाला भौगोलिक मानांकन म्हणजेच जीआय टॅग प्राप्त झालेला आहे. मात्र, थंड आणि आल्हाददायक हवामानास प्रतिसाद देणाऱ्या या पिकाला सध्या सुरु असलेल्या कडक उन्हाचा आणि हवेतील अति-आर्द्रतेचा मोठा फटका बसताना दिसत आहे.
अलिबाग तालुक्यात दरवर्षी कार्ले, नेउली, तळवली, पेझारी, खंडाळे आणि धेरंड या किनारपट्टीच्या प्रमुख गावांमध्ये सुमारे २२० ते २६५ हेक्टर म्हणजेच साधारण ६०० ते ६५० एकर क्षेत्रावर पांढऱ्या कांद्याची पारंपरिक लागवड केली जाते. अनुकूल हवामान असल्यास या भागातून प्रतिवर्षी ३,००० ते ३,५०० मेट्रिक टन एवढे विपुल उत्पादन हाती येते, ज्याची सरासरी उत्पादकता प्रति हेक्टर १२ ते १५ मेट्रिक टन इतकी नोंदवली जाते.
बाजारपेठेत या कांद्याला मिळणारी प्रचंड मागणी आणि त्याचे वेगळेपण लक्षात घेता, कृषी विभाग व रायगड जिल्हा प्रशासनाने शेतकऱ्यांना बियाणे अनुदान तसेच प्रोत्साहन देऊन हे लागवड क्षेत्र भविष्यात १,००० हेक्टरपर्यंत विस्तारण्याचे उद्दिष्ट ठरवले आहे.
अलिबागच्या पांढऱ्या कांद्याची वार्षिक बाजारपेठीय उलाढाल सुमारे १८ ते २० कोटी रुपयांच्या घरात जाते. हा कांदा वजनावर सुटा न विकता पातीसह आकर्षक 'माळ' किंवा 'वेणी' बांधून विकण्याची विशेष पद्धत आहे, ज्यामुळे एका जुडीला बाजारात ३०० ते ५०० रुपयांहून अधिक उच्च दर मिळतो. शिवाय, मुंबई-पुण्यातून येणारे पर्यटक महामार्गावर थेट शेतकऱ्यांकडून खरेदी करत असल्याने दलालांचा खर्च वाचून उत्पादकांना मोठा आर्थिक दिलासा मिळतो.
यंदाच्या मोसमात ऑक्टोबर महिन्यात तापमानाचा पारा ३२ ते ३५ अंश सेल्सिअसच्या वर गेल्याने आणि जमिनीतील उष्णता प्रचंड वाढल्याने कांदा उत्पादनाचे अर्थशास्त्रच धोक्यात आले आहे. रोपवाटिकेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच जमीन तापल्यामुळे पेरलेले बी नीट उगवत नाही किंवा उगवलेली कोवळी रोपे तीव्र उन्हामुळे करपून वाळत आहेत. अशा कडक उन्हात लहान रोपांची पुनर्लागवड केल्यास ती मुळ धरण्याऐवजी कोमेजून मरण्याचे प्रमाण वाढते, परिणामी शेतकऱ्यांना उष्णता कमी होण्याची वाट पाहावी लागत असल्याने मुख्य शेतातील लागवड १५ ते २० दिवसांनी मागे ढकलली जात आहे.
याशिवाय, उष्ण आणि दमट हवामानामुळे पिकावर 'थ्रिप्स' अर्थात फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव वेगाने वाढतो, जे पातीतील रस शोषून घेतात आणि पात सुकवून टाकतात. तापलेल्या जमिनीत सिंचनाचे पाणी मुळांजवळ गरम झाल्याने मूळकुज आणि मर रोगाचा धोका वाढतो. ज्या शेतात कांदा वाढीच्या टप्प्यात आहे,
तिथे जमिनीतील ओलावा वेगाने उडून गेल्याने कांद्याचा गड्डा योग्य प्रकारे पोसत नाही आणि कांदा लहान राहतो. जास्त उष्णतेमुळे पीक वेळेआधीच पक्व झाल्याचे आभासी लक्षण दाखवते आणि अशा स्थितीत काढलेला कांदा नंतर चाळीत साठवून ठेवल्यास वेगाने सडतो किंवा त्याला मुदतपूर्व कोंब येतात.
संरक्षणासाठी महत्त्वाचे उपाय
या हवामान बदलाच्या अभूतपूर्व संकटातून कांदा पीक वाचवण्यासाठी कृषी तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना तातडीने संरक्षणात्मक उपाययोजना करण्याचे आवाहन केले आहे. रोपवाटिकेचे कडक उन्हापासून रक्षण करण्यासाठी त्यावर शेडनेट किंवा पेंढा व गवताचे आच्छादन वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे. पिकाला दुपारी पाणी देण्याऐवजी पहाटे किंवा संध्याकाळी हलके सिंचन करावे, ज्यामध्ये ठिबक सिंचन पद्धत अधिक उपयुक्त ठरते. तसेच, मुख्य शेतात लागवड केल्यानंतर वाफ्यांवर सेंद्रिय मल्चिंग किंवा आच्छादन केल्यास जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहून ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते. या उपायांमुळे उष्णतेची तीव्रता काही प्रमाणात कमी करून पिकाचे होणारे नुकसान टाळता येणे शक्य होणार आहे.