सफाळे : पालघर तालुक्यातील केळवे, माहीम, एडवण, दातीवरे आणि सफाळे परिसरातील मिठागर व पाणथळ भाग सध्या आकर्षक गुलाबी रंगाने न्हाऊन निघाले आहेत. पावसाळ्याच्या सुरुवातीपासून या परिसरात फ्लेमिंगो अर्थात रोहित पक्ष्यांचे थवेच्या थवे दाखल झाले असून, त्यांच्या उपस्थितीमुळे परिसरातील निसर्गसौंदर्यात आणखी भर पडली आहे. गेल्या काही वर्षांपासून या भागात फ्लेमिंगोंचे नियमित आगमन होत असल्याने हा परिसर पक्षी निरीक्षकांसाठी महत्त्वाचे आकर्षण ठरत आहे.
मराठीत रोहित किंवा रोहिणी म्हणून ओळखला जाणारा हा देखणा पक्षी पाणथळ प्रदेश, खाडी क्षेत्रे, मिठागरे आणि उथळ पाण्याच्या ठिकाणी मोठ्या संख्येने आढळतो. उंच मान, लांब पाय, वैशिष्ट्यपूर्ण वाकडी चोच आणि गुलाबी ते फिकट गुलाबी रंगाची पिसे ही त्याची प्रमुख ओळख आहे. मोठ्या थव्याने पाण्यात अन्न शोधताना किंवा एकत्रितपणे उड्डाण करताना दिसणारे फ्लेमिंगो निसर्गप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण ठरत आहेत.
फ्लेमिंगोच्या शरीरावरील गुलाबी रंग हा त्याच्या आहाराशी संबंधित असल्याचे पक्षीतज्ज्ञ सांगतात. विशिष्ट प्रकारचे शेवाळे, सूक्ष्म जलचर आणि पाण्यातील सूक्ष्मजीव यांचे सेवन केल्यामुळे त्याच्या पिसांमध्ये गुलाबी रंगाची छटा निर्माण होते. त्यामुळे या पक्ष्याच्या सौंदर्यात भर पडते.
फ्लेमिंगोची चोचदेखील अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. वाकडी व विशेष रचनेची असलेली चोच पाण्यातील चिखल आणि गाळातून अन्न शोधण्यासाठी उपयुक्त ठरते. पाणथळ प्रदेशातील खाद्य गाळून घेण्यासाठी ही चोच त्याला मोठी मदत करते. काही प्रजाती चिखलाचे उंचवटे तयार करून त्यावर घरटे बांधतात.
सुरक्षित ठिकाण मिळाल्यास पक्षी पुन्हा त्याच ठिकाणी
पक्षी निरीक्षकांच्या मते, स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांसाठी सुरक्षित अधिवास अत्यंत महत्त्वाचा असतो. एखाद्या ठिकाणी पुरेसे खाद्य, सुरक्षित पाणथळ जागा आणि तुलनेने कमी धोका असल्याचा अनुभव पक्ष्यांना आला, तर पुढील स्थलांतराच्या काळात ते पुन्हा त्याच परिसराकडे आकर्षित होऊ शकतात. त्यामुळे एखाद्या ठिकाणी दरवर्षी फ्लेमिंगोंची वाढती उपस्थिती दिसून येणे हे त्या परिसरातील अधिवासाची गुणवत्ता आणि सुरक्षिततेचे एक महत्त्वाचे संकेत मानले जाते.
पक्षीप्रेमींसाठी पर्वणी
पाणथळ भागात एकत्रितपणे खाद्य शोधणारे फ्लेमिंगो, अचानक उड्डाण करताना तयार होणारा गुलाबी थव्याचा देखणा नजारा आणि पाण्यावर उमटणारी त्यांची प्रतिबिंबे हे दृश्य निसर्गप्रेमींसाठी अविस्मरणीय ठरते. फ्लेमिंगोंच्या आगमनामुळे केवळ पर्यटन किंवा पक्षी निरीक्षणाला चालना मिळत नाही, तर परिसरातील पाणथळ जमिनींचे पर्यावरणीय महत्त्वही अधोरेखित होते. त्यामुळे या भागातील मिठागरे, खाडी क्षेत्रे आणि पाणथळ जमिनींचे संवर्धन करण्याची गरज पर्यावरणप्रेमींकडून व्यक्त केली जात आहे.
पाणथळ जमिनी वाचल्या; पक्ष्यांचा अधिवास टिकेल
पाणथळ प्रदेश हे केवळ स्थलांतरित पक्ष्यांचे निवासस्थान नसून, अनेक जलचर, कीटक, वनस्पती आणि इतर जीवसृष्टीचेही आश्रयस्थान आहेत. त्यामुळे या नैसर्गिक अधिवासांवर होणारे अतिक्रमण, प्रदूषण, कचरा आणि अनियंत्रित मानवी हस्तक्षेप रोखणे गरजेचे आहे. फ्लेमिंगोंसह विविध पक्ष्यांचे दरवर्षी होणारे आगमन कायम राहावे, यासाठी स्थानिक नागरिक, प्रशासन, मिठागर व्यावसायिक आणि पर्यावरणप्रेमी यांनी एकत्रितपणे पाणथळ क्षेत्रांचे संवर्धन करणे आवश्यक आहे. केळवे–सफाळेच्या पाणथळ भूमीत दरवर्षी उमटणारी या गुलाबी पाहुण्यांची चाहूल ही केवळ निसर्गाची सुंदर भेट नसून, या परिसरातील समृद्ध जैवविविधतेची साक्ष आहे. त्यामुळे ‘फ्लेमिंगोंचे आगमन’ हा उत्सव साजरा करण्याबरोबरच त्यांच्या सुरक्षित अधिवासाचे रक्षण करण्याची जबाबदारीही प्रत्येकाची आहे.
केळवे–सफाळे परिसर ठरतोय सुरक्षित अधिवास
केळवे आणि सफाळे परिसरातील विस्तीर्ण मिठागरे, खाड्या, पाणथळ जमिनी आणि उथळ पाण्याचे प्रदेश फ्लेमिंगोंना अनुकूल वातावरण उपलब्ध करून देतात. या भागात मुबलक प्रमाणात मिळणारे खाद्य, तुलनेने निर्मनुष्य परिसर आणि मानवी हस्तक्षेपाचे काही भागांत असलेले कमी प्रमाण यामुळे अनेक पक्ष्यांसाठी हा परिसर सुरक्षित अधिवास ठरत आहे. पालघर तालुक्यातील केळवे, माहीम, एडवण, दातीवरे आणि सफाळे येथील मिठागर तसेच पाणथळ भागांमध्ये विविध प्रकारच्या स्थलांतरित पक्ष्यांचेही आगमन होत असते. त्यामुळे हा संपूर्ण पट्टा जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात आहे.