नाशिक : पुढारी वृत्तसेवा
अंबड औद्योगिक वसाहतीलगतच्या दत्तनगर परिसरातील भूजलात घातक क्रोमियमचे प्रमाण निर्धारित मर्यादेपेक्षा कित्येक पटींनी अधिक आढळल्याने औद्योगिक प्रदूषणाचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. एका प्रयोगशालांच्या तपासणीत पाण्याच्या नमुन्यात हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियमचे प्रमाण ५०.३ मिलिग्रॅम प्रतिलिटर आढळले.
पिण्याच्या पाण्यासाठी नमूद केलेली ०.०५ मिलिग्रॅम प्रतिलिटर मर्यादा विचारat घेता हे प्रमाण सुमारे एक हजार पट अधिक आहे. प्रशासनाने २७५ उद्योगांची तपासणी केली असून, त्यापैकी ८९ उद्योगोंमध्ये इलेक्ट्रोप्लेटिंगसह रासायनिक सांडपाणी निर्माण होणाऱ्या प्रक्रिया सुरू असल्याचे समोर आल्याने नागरिकांना सुरक्षित पाणी उपलब्ध करून देण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर उभे ठाकले आहे.
दत्तनगर परिसरातील काही रहिवाशांच्या कूपनलिका आणि विहिरींमधून पिवळसर रंगाचे, उग्र वासाचे पाणी येत असल्याच्या तक्रारी पुढे आल्या. त्यानंतर पाण्याचे नमुने तपासणीसाठी पाठवण्यात आले. या तपासणीत क्रोमियमचे धोकादायक प्रमाण आढळले.
दक्षिण आशिया धरणे, नद्या आणि नागरिकांच्या पाण्याच्या प्रश्नावर काम करणाऱ्या 'सँड्रूप' संस्थेनेही प्रयोगशाळेच्या अहवालाच्या आधारे या प्रदूषणाकडे लक्ष वेधले आहे. दत्तनगरमधील भूजल नमुन्यात हेक्साव्हॅलेंट क्रोमियमचे प्रमाण ५०.३ मिलिग्रॅम प्रतिलिटर आढळल्याचे अहवाल म्हटले आहे.
तसेच महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या तपासणीत दोन भूजल नमुन्यांमध्ये एकूण क्रोमियमचे प्रमाण ४४ मिलिग्रॅम प्रतिलिटर आढळल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. अंबड औद्योगिक वसाहतीत अभियांत्रिकी, प्लास्टिक, रबर, औषधनिर्मिती आणि इतर उत्पादन क्षेत्रातील उद्योग आहेत. यापैकी काही उद्योगांमध्ये धातूवर आवरण चढविणे, गॅल्व्हनायझिंग, फॉस्फेटिंग आणि पृष्ठभाग प्रक्रिया यांसारख्या कामी केली जातात.
या प्रक्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्यात घातक रसायने असण्याची शक्यता असते. त्यावर नियमानुसार प्रक्रिया करूनच त्याची विल्हेवाट लावणे बंधनकारक आहे. मात्र काही उद्योगांकडून सर्रासपणे नियम पायदळी तुडवून रसायनमिश्रित पाणी नैसर्गिक नाल्यात सोडले जात असल्याचे धक्कादायक वास्तव प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या तपासणीत समोर आले आहे.
89 उद्योगोंमध्ये 'इलेक्ट्रो प्लेटिंग' सारख्या प्रक्रिया
एमपीसीबी, एमआयडीसी आणि जिल्हा प्रशासनाने संयुक्तपणे २७५ औद्योगिक घटकांचे सर्वेक्षण केले. त्यापैकी ८९ उद्योगोंमध्ये इलेक्ट्रोप्लेटिंगसारख्या प्रक्रिया सुरू असल्याचे आढळले. या उद्योगांमधील सांडपाणी प्रक्रिया व्यवस्था, रासायनिक पदार्थांची हाताळणी, साठवण आणि विल्हेवाट यांची तपासणी महत्त्वाची ठरून, दोषींवर कायद्यानुसार कठोर कारवाई करण्याची हालचाली 'एमपीसीबी'ने सुरू केल्या आहेत.
अर्ध्या किलोमीटरच्या परिसरावर लक्ष
दत्तनगरमधील सुमारे अर्ध्या किलोमीटरच्या पट्ट्यातील भूजल प्रदूषणावर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. या परिसरातील कूपनलिका, विहिरी आणि हातपंपांच्या पाण्याच्या नमुने तपासणे आवश्यक आहे. बाधित पट्ट्याच्या आसपासच्या भागांतले नियमित नमुने घेऊन प्रदूषणाचा विस्तार निश्चित करणे महत्त्वाचे ठरναर आहे. भूजलातील प्रदूषकांचा प्रवास जमिनीचा भूमीय स्तर, पाण्याची दिशा आणि सांडपाण्याचा स्रोत यावर अवलंबून असतो. त्यामुळे काही ठिकाणी पाणी स्वच्छ दिसत असले तरी पिण्यास सुरक्षित आहे काय? याबाबत नमुने घेतले जात आहेत.
कुंभमेळ्यात प्रदूषण नियंत्रणाचे आव्हान
आगामी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या तयारीला वेग आला असताना भूजल प्रदूषणाचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरला आहे. गोदावरी नदीप्रणालीशी संबंधित जलस्रोतांचे संरक्षण, औद्योगिक सांडपाण्याचे नियमन आणि पिण्याच्या पाण्याची सुरक्षितता यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. दूषित भूजलाचा स्थानिक नाले किंवा नदीप्रणालीशी संबंध आहे का, याची स्वतंत्र तपासणी करूनच प्रदूषणाचा संभाव्य विस्तार निश्चित करणे आवश्यक आहे.