Tuljabhavani Mata Kavadya Mala
बाळासाहेब जाधवर
रत्नापूर : शौर्य, स्वाभिमान आणि हिंदवी स्वराज्याच्या इतिहासाशी जोडलेली छत्रपती शिवाजी महाराजांची परंपरा आजही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक जीवनात जिवंत आहे. याच परंपरेतील कवड्यांच्या माळेला देवीभक्तीचे प्रतीक म्हणून विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जगदंबा श्री तुळजाभवानी माता ही भोसले घराण्याची कुलस्वामिनी असल्याने महाराजांच्या देवीभक्तीशी कवड्यांच्या माळेची परंपरा जोडली जाते. आजही तुळजापूरसह राज्यातील विविध देवीस्थळांवर या माळेला श्रद्धेचे स्थान असल्याचे दिसून येते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या गळ्यात कवड्यांची माळ असलेले चित्रण जनमानसात लोकप्रिय आहे. ही माळ तुळजाभवानी मातेवरील निष्ठा आणि श्रद्धेचे प्रतीक मानली जाते. महाराजांच्या जीवनाशी या परंपरेची सांगड घातली गेल्याने कवड्यांच्या माळेला ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र, महाराज नियमितपणे कवड्यांची माळ धारण करत असल्याबाबत ठोस ऐतिहासिक पुरावे मर्यादित असल्याचेही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या परंपरेकडे ऐतिहासिक संदर्भांसोबतच लोकश्रद्धेचा वारसा म्हणूनही पाहिले जाते.
धाराशिव जिल्ह्यातील तुळजापूर येथील श्री तुळजाभवानी मंदिरात कवड्यांच्या माळेला धार्मिक परंपरेत विशेष स्थान आहे. देवीच्या दर्शनासाठी येणारे अनेक भाविक कवड्यांची माळ धारण करतात, तर काही भाविक देवीच्या चरणी माळ अर्पण करून आपली श्रद्धा व्यक्त करतात. धार्मिक विधी, नवस आणि देवीच्या उपासनेशी संबंधित या प्रथांमुळे कवड्यांच्या माळेचे महत्त्व टिकून आहे. तुळजापूर परिसरात माळा तयार करणे आणि त्यांची विक्री करणे हा स्थानिक धार्मिक संस्कृतीशी जोडलेला व्यवसायही बनला आहे.
येरमाळा येथील श्री येडेश्वरी देवीच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांमध्येही कवड्यांच्या माळेविषयी विशेष आस्था दिसून येते. नवरात्रोत्सवासह विविध धार्मिक प्रसंगी देवीच्या दर्शनासाठी भाविक मोठ्या संख्येने येतात. या वेळी धार्मिक साहित्याची खरेदी केली जाते. लाल धाग्यात गुंफलेल्या पांढऱ्या कवड्यांच्या माळा देवीभक्तीच्या पारंपरिक स्वरूपाची आठवण करून देतात. या माळांमधून श्रद्धा, धार्मिक परंपरा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जाणाऱ्या सांस्कृतिक मूल्यांचे दर्शन घडते.
कवड्यांची माळ ही केवळ कवड्या आणि धाग्यांपासून बनलेली वस्तू नसून अनेक भाविकांसाठी ती देवीवरील निष्ठा, श्रद्धा आणि परंपरेचे प्रतीक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मृतींशी जोडलेली ही परंपरा तुळजाभवानी आणि येडेश्वरी देवीच्या उपासनेतून आजही जपली जात आहे. इतिहास, लोकश्रद्धा आणि धार्मिक संस्कृती यांचा संगम साधणारी कवड्यांची माळ महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणून ओळखली जाते.