Colonel Philip Meadows Taylor pudhari photo
छत्रपती संभाजीनगर

Marathwada Historical Drought | दुष्काळ : इतिहासाच्या पानांतून

कर्नलच्या मेडोज टेलरने केले नळदुर्ग, हिंगोलीचे वर्णन

पुढारी वृत्तसेवा

कर्नल फिलिप मेडोज टेलर हे ब्रिटिश अधिकारी हैदराबाद संस्‍थानात मोठ्या पदावर होते. गुलबर्गा, सोलापूर, नळदुर्ग आदी ठिकाणी काम केले. प्रशासकीय अधिकारी असले तरी त्‍यांनी कांदबर्‍या, प्रवासवर्णने लिहिली. १८५४ ते ५५ या दुष्‍काळाचे वर्णन 'द स्टोरी ऑफ माय लाईफ' या त्‍यांनी लिहिलेल्‍या पुस्‍तकात सापडते. या काळात त्‍यांनी दुष्‍काळग्रस्‍तांना मदतीसाठी भरपूर प्रयत्‍न केले. अनेकवेळा त्‍यांनी खिशातील पैसे खर्च केले, त्‍यामुळे त्‍यांना लोक महादेव बाबा असे म्‍हणू लागले.

वास्‍तविक या प्रदेशात १८४६ मध्ये बहुतांश ठिकाणी दुष्काळ पडला होता. धान्‍याचे भाव प्रति रुपया पंधरा शेर झाले होते. दुष्काळामुळे साथीचे आजाप पसरले होते. पशुधने मोठ्या प्रमाणात दगावली. अनेक ठिकाणी कोंबड्या तर पूर्णपणे नष्ट झाल्या. कर्नल टेलर हे पुस्‍तकात लिहितात, आठ वर्षांनंतर, इसवी सन १८५४ मध्ये, दुष्काळामुळे गुलबर्गा, सोलापूर, रायचूर, नगर-कर्णूल आणि हैदराबाद या जिल्ह्यांत पुन्हा एकदा दुष्काळ पडला.

गुलबर्गा येथीलतालुकदाराच्या म्हणण्यानुसार, हा दुष्काळ फारसा तीव्र नव्हता. पावसाच्या अत्यंत अल्प प्रमाणामुळे खरीप पिके वाया गेली; ज्वारीचा भाव प्रति रुपया अकरा शेर असा होता. नळदुर्ग येथे मला अत्यंत भीषण दुर्दशा दिसून आली. माझ्या स्वतःच्या जिल्ह्यातील लोकांपेक्षा इतर ठिकाणांहून तिथे आलेल्या, उपासमारीने ग्रासलेल्या लोकांची अवस्था अधिकच दयनीय होती. ते इतके कृश, सुकलेले आणि अशक्त झाले होते की, त्यांना पाहणेही भयावह वाटत असे. अनेकदा सकाळी घोड्यावरून रपेट मारताना रस्त्याच्या कडेला मृतदेह आढळले. हे असे दुर्दैवी लोक होते जे शहरापर्यंत पोहोचण्याआधीच प्राण सोडले होते.

अनेक लोक कसेबसे शहरात आले, पण त्यांची प्रकृती इतकी खालावली होती की त्यांना वाचवणे अशक्य होते. हिंगोलीत असताना मी दुष्काळाचे इतके भीषण रूप कधीही पाहिले नव्हते; हे दृश्य अत्यंत भयावह होते. मी माझ्या परीने शक्य ती मदत केली आणि नळदुर्गातील इतरांनीही तसेच केले. माझ्या खिशातून हजारो रुपये खर्च झाले, जे परवडण्यासारखे नव्हते. काम करण्यास सक्षम असलेल्या लोकांना रोजगार देण्यासाठी आवश्यक तो निधी वापरण्याची परवानगी मिळावी, अशी विनंती मी केली होती, परंतु बऱ्याच काळापर्यंत मला काहीही उत्तर मिळाले नाही.

अखेर, मला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला आणि सुमारे चार हजार अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत असलेल्या लोकांना नळदुर्ग किल्ल्यातील झुडपे तोडण्याच्या आणि परिसरातील अस्वच्छता दूर करण्याच्या कामात गुंतवण्यात आले. माणसांसोबतच पाण्याचे स्रोत आटल्यामुळे आणि चारा न मिळाल्यामुळे गुरेढोरे व इतर जनावरे मोठ्या प्रमाणावर मरून पडली होती.

"या वर्षी (१८५५) ऑगस्ट महिन्यात, परिस्थिती मागील वर्षापेक्षाही अधिक गंभीर असल्याचे जाणवले. जून महिन्यापासून पाऊस पडला नव्हता. जे गरीब लोक शेतातील तण काढणे किंवा इतर शेतीविषयक कामे करून आपला उदरनिर्वाह करत असत, ते आता उपासमारीच्या छायेखाली होते आणि मोठ्या संख्येने नळदुर्गच्या दिशेने धाव घेत होते. मागील वर्षाप्रमाणेच, आम्ही सर्वांनी आपापल्या परीने मदत करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु याचा खाजगी व्यक्तींवर मोठा आर्थिक ताण पडला." असे पुस्‍तकात टेलर यांनी म्‍हटले आहे.

याच काळात मराठवाडा आणि कर्नाटक सीमेवरील दुष्काळी भागात रस्ते बांधणी, सार्वजनिक विहिरी खोदणे आणि जुन्या विहिरींचे खोलीकरण या कामांद्वारे मजुरांना रोजगारासोबत अन्न दिले जात असल्‍याचीही नोंद सापडते.

लोकल ते ग्लोबल बातम्यांसाठी डाऊनलोड करा दैनिक पुढारीचे Android आणि iOS मोबाईल App.

'Pudhari' is excited to announce the relaunch of its Android and iOS apps. Stay updated with the latest news at your fingertips.

Android and iOS Download now and stay updated, anytime, anywhere.

SCROLL FOR NEXT