Hyderabad Gazette Kunbi Records: मराठा आरक्षणाच्या मागणीसाठी सुरू असलेले मनोज जरांगे पाटील यांचे आंदोलन आणि त्यानंतर हैदराबाद गॅझेटच्या नोंदींचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. हैदराबाद गॅझेटमध्ये एखाद्या गावातील कुणबी-मराठा समाजाची संख्या दिलेली असली, तरी त्या नोंदींमधून संबंधित व्यक्तींची नावे कशी शोधायची, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
याच प्रश्नावर दोन अभ्यासकांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे. चंद्रशेखर शिंदे आणि पोपट ठोंबरे-पाटील यांनी जुन्या सरकारी कागदपत्रांच्या आधारे वंशावळ जोडण्याचा मार्ग सांगितला आहे. त्यांच्या मते, केवळ हैदराबाद गॅझेटवर अवलंबून राहण्याची गरज नाही. भूमी अभिलेख कार्यालयात उपलब्ध असलेल्या जुन्या रेकॉर्डच्या मदतीने व्यक्तींची नावे, जमीन आणि जुन्या सर्व्हे नंबरची माहिती एकमेकांशी जोडता येऊ शकते.
अभ्यासकांच्या माहितीनुसार, निजाम सरकारने 1884 मध्ये प्रायोगिक स्वरूपात गॅझेट प्रसिद्ध केले होते. त्यानंतर 1909 मध्ये संपूर्ण हैदराबाद संस्थानासाठी गॅझेट प्रसिद्ध करण्यात आले. या गॅझेटमध्ये संस्थानातील विविध जिल्ह्यांची लोकसंख्या आणि वेगवेगळ्या समाजांची आकडेवारी देण्यात आली आहे.
1909 च्या गॅझेटमधील आकडेवारी 1901 च्या जनगणनेवर आधारित असल्याचे अभ्यासक सांगतात. त्या काळातील जनगणनेमध्ये नागरिकांनी स्वतःची जात ज्या पद्धतीने सांगितली, त्याची नोंद करण्यात आली होती.
मराठवाड्यातील तत्कालीन औरंगाबाद जिल्ह्याच्या संदर्भातही गॅझेटमध्ये मराठा-कुणबी समाजाची लोकसंख्या नमूद असल्याचे ते सांगतात. मात्र, या आकडेवारीवरून थेट एखाद्या व्यक्तीचे नाव समोर येत नाही. त्यामुळे जुने रेकॉर्ड महत्त्वाचे ठरतात.
अभ्यासकांनी ‘खानेसुमारी’च्या नोंदींकडे विशेष लक्ष वेधले आहे. गावातील घरांची संख्या, कुटुंबातील व्यक्ती, जात आणि जमीन यासारखी माहिती जुन्या काळात प्रत्यक्ष गावात जाऊन गोळा केली जात असे. या प्रक्रियेला खानेसुमारी असे म्हटले जात होते.
नमुना क्रमांक 34 मध्ये अशा प्रकारची माहिती मिळू शकते, असा दावा अभ्यासकांनी केला आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, या जुन्या रेकॉर्डमध्ये कुणबी म्हणून झालेल्या नोंदी शोधता येतात.
यामुळे गॅझेटमधील केवळ आकडेवारी न पाहता त्याच काळातील गावनिहाय कागदपत्रांचा आधार घेऊन संबंधित व्यक्तींच्या नावापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करता येऊ शकतो.
वंशावळ सिद्ध करण्यासाठी भूमी अभिलेख कार्यालयातील अनेक जुने दस्तऐवज उपयोगी ठरू शकतात, असे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.
यामध्ये नमुना क्रमांक 54, नमुना क्रमांक 55, पक्का बुक, शेतवार पत्रक, उलाव बुक, टिफण बुक, प्लेसर रजिस्टर, रिव्हिजन प्रतिबुक आणि वसुली बाकी टिपण बुक यांचा समावेश आहे.
या कागदपत्रांमध्ये जुन्या सर्व्हे नंबरपासून पुढील काळातील सर्व्हे नंबरपर्यंतची माहिती मिळू शकते. जमीन कोणाच्या नावावर होती, त्यानंतर ती कोणाच्या नावावर गेली आणि संबंधित कुटुंबातील पुढील पिढ्यांची नावे कोणती होती, याचा मागोवा घेण्यास या नोंदींची मदत होऊ शकते.
वंशावळ शोधताना केवळ व्यक्तींची नावे पुरेशी नसतात. जुन्या जमिनीच्या नोंदीही त्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
अभ्यासकांच्या मते, ‘उलाव बुक’मध्ये जुन्या आणि नव्या सर्व्हे नंबरची सांगड घालता येते. उदाहरणार्थ, पूर्वीचा एखादा सर्व्हे नंबर पुढील काळात कोणत्या नवीन सर्व्हे नंबरमध्ये बदलला, हे या नोंदींमधून तपासता येऊ शकते.
यानंतर नमुना 54 आणि नमुना 55 सारख्या नोंदींच्या माध्यमातून जमीनधारकांची नावे आणि त्यांचे क्षेत्र तपासता येते. अशा प्रकारे वेगवेगळ्या काळातील कागदपत्रे एकत्र केल्यास कुटुंबाची वंशावळ मागे नेण्याचा मार्ग तयार होऊ शकतो.
या अभ्यासकांच्या मते, कुणबी नोंदी शोधण्यासाठी प्रत्येक वेळी हैदराबादमधील अभिलेखागारात जाण्याची आवश्यकता नाही. मराठवाड्यातील भूमी अभिलेख कार्यालयांमध्येही अनेक जुने दस्तऐवज उपलब्ध आहेत.
त्यांनी कन्नड तालुक्यात कमी कालावधीत अनेक कुणबी नोंदी शोधल्याचा दावा केला आहे. यासाठी विविध जुन्या महसूल आणि जमीन रेकॉर्डचा एकत्रित वापर करण्यात आल्याचे त्यांनी सांगितले.
त्यांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीच्या पूर्वजांची नावे, जमीन आणि सर्व्हे नंबर यांची कागदपत्रांमधून क्रमाने सांगड घातली, तर वंशावळ अधिक स्पष्टपणे तपासता येऊ शकते.
हैदराबाद गॅझेटच्या आधारे कुणबी नोंद शोधल्यानंतर वंशावळ जुळते का, हा सध्या महत्त्वाचा मुद्दा आहे. काही प्रकरणांमध्ये जुन्या नोंदी आणि सध्याच्या अर्जदारामधील संबंध स्पष्ट करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक ठरू शकतात.
अभ्यासकांच्या म्हणण्यानुसार, अशा वेळी पक्का बुक, शेतवार बुक, नमुना 54, नमुना 55, उलाव बुक आणि टिफण बुक यांसारख्या नोंदींची मदत होऊ शकते. जनगणनेच्या जुन्या नोंदीही संबंधित पुराव्यांचा भाग ठरू शकतात.
मात्र, एखादे प्रमाणपत्र वैध ठरणार की नाही, याचा अंतिम निर्णय संबंधित शासकीय यंत्रणा आणि लागू असलेल्या नियमांनुसारच होतो. त्यामुळे जुनी नोंद सापडणे आणि प्रमाणपत्राला अंतिम वैधता मिळणे या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत.
मराठा-कुणबी नोंदी शोधण्याच्या प्रक्रियेत न्यायमूर्ती शिंदे समितीचे कामही महत्त्वाचे ठरले आहे. जुन्या महसूल नोंदी, भूमी अभिलेख आणि इतर कागदपत्रांच्या आधारे कुणबी नोंदी शोधण्याचे काम विविध भागांत करण्यात आले आहे.
अभ्यासकांच्या मते, मोडी, फारसी आणि उर्दू भाषेतील जुन्या नोंदी वाचण्यासाठी तज्ज्ञांची मदत मिळणे आवश्यक आहे. अनेक जुन्या कागदपत्रांमधील माहिती समोर न आल्यामुळे नोंदी शोधण्याच्या प्रक्रियेत अडचणी येत असल्याचे त्यांचे म्हणणे आहे.
हैदराबाद गॅझेटमध्ये दिलेली आकडेवारी ही सुरुवातीचा संदर्भ ठरू शकते. मात्र, एखाद्या कुटुंबाची कुणबी नोंद आणि वंशावळ तपासण्यासाठी त्याच काळातील स्थानिक महसूल आणि भूमी अभिलेखांचा मागोवा घेणे महत्त्वाचे असल्याचे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.
जुने सर्व्हे नंबर, जमीनधारकांची नावे, कुटुंबातील व्यक्ती आणि पुढील पिढ्यांच्या नोंदी एकत्र जोडून वंशावळ तयार करण्याचा मार्ग त्यांनी सांगितला आहे.
त्यामुळे हैदराबाद गॅझेटमध्ये फक्त आकडे आहेत, नावं नाहीत, अशी अडचण असल्यास खानेसुमारी आणि भूमी अभिलेखातील जुन्या नोंदींच्या माध्यमातून पुढे जाता येऊ शकते, असा दावा या अभ्यासकांनी केला आहे. मात्र, या कागदपत्रांचा पुरावा म्हणून स्वीकार आणि प्रमाणपत्राची वैधता याबाबतचा अंतिम निर्णय संबंधित कायदे, नियम आणि अधिकाऱ्यांच्या तपासणीनुसार होईल.