Darvaza Gas Crater
नवी दिल्ली: पृथ्वीवर अशी अनेक ठिकाणे आहेत जी आपल्या कल्पनेपलीकडे आहेत. आपण पृथ्वीबद्दल जितके जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतो, तितकेच ती आपल्याला दरवेळी आश्चर्यचकित करते. स्वर्ग आणि नरक दोन्ही पृथ्वीवरच आहेत असे म्हटले जाते. जेव्हा आपण स्वर्गाचा विचार करतो, तेव्हा आपल्या डोळ्यासमोर सुंदर गोष्टी येतात, पण नरकाचा विचार करताच अंधार आणि आगीच्या ज्वाळा दिसू लागतात. जर आम्ही तुम्हाला सांगितले की, तुम्ही विचार करता तसा नरक पृथ्वीवर खरोखर अस्तित्वात आहे, तर तुमचा विश्वास बसेल का? कदाचित बसणार नाही, पण हे सत्य आहे.
या ठिकाणाचे नाव 'दरवाजा गॅस क्रेटर' असे आहे, ज्याला संपूर्ण जग 'नरकाचा दरवाजा' या नावाने ओळखते. इतकेच नाही तर, या खड्ड्यात उतरलेल्या एका व्यक्तीने सांगितले की, हे ठिकाण 'मंगळ ग्रहा'सारखे वाटते. जाणून घेऊया या ठिकाणाबद्दल.
'दरवाजा गॅस क्रेटर' तुर्कमेनिस्तानमध्ये आहे. हे ठिकाण राजधानी अश्गाबातपासून २६० किलोमीटर अंतरावर काराकुम वाळवंटातील दरवेझ गावात स्थित आहे. १९७१ मध्ये या ठिकाणाचा शोध लागला होता आणि तेव्हापासून आजपर्यंत येथे आग सतत जळत आहे. जगभरातील शास्त्रज्ञ यावर संशोधन करत आहेत.
'दरवाजा गॅस क्रेटर'मध्ये सतत आग लागण्यामागे पूर्णपणे विज्ञान आहे. ज्या वाळवंटात हा खड्डा आहे, तो जगातील नैसर्गिक वायूचा सर्वात मोठा साठा मानला जातो. या वाळवंटात मोठ्या प्रमाणात मिथेन वायू आणि आग भरलेली आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून येथील आग १००० अंश सेल्सिअस तापमानावर धगधगत आहे.
असे मानले जाते की, १९७१ मध्ये सोव्हिएत युनियनचे शास्त्रज्ञ तुर्कमेनिस्तानमध्ये तेल आणि वायूचा शोध घेण्यासाठी आले होते. ड्रिलिंग करत असताना अचानक त्यांचे यंत्र एका मोठ्या गॅस साठ्यात शिरले आणि तिथली जमीन खचली. जमीन खचल्यानंतर शास्त्रज्ञांच्या लक्षात आले की, त्या खड्ड्यातून विषारी मिथेन वायू बाहेर पडत आहे.
मिथेन हा एक शक्तिशाली ग्रीनहाऊस गॅस आहे, ज्याचा पर्यावरणावर मोठा परिणाम होतो. त्यामुळे शास्त्रज्ञांनी विचार केला की, या खड्ड्याला आग लावून द्यावी; जेणेकरून मिथेन वायू संपल्यावर आग आपोआप विझेल. मात्र, तसे झाले नाही. ती आग आजही जळत आहे. दरम्यान, तुर्कमेनिस्तानमधील काही लोकांचे म्हणणे आहे की, हा खड्डा १९६० च्या दशकात तयार झाला होता आणि १९८० च्या दशकात तिथे आग लागली. हा खड्डा नेमका कधी तयार झाला, याबाबत कोणाकडेही अचूक माहिती नाही.
आगीच्या ज्वालांमध्ये कोणी जिवंत राहू शकते का? नक्कीच नाही. पण शास्त्रज्ञांनी जेव्हा या खड्ड्यातील मातीचे संशोधन केले, तेव्हा त्यांना काही असे जीवाणू आढळले जे तिथे जिवंत होते. २०१३ मध्ये, जगभरातील आव्हानात्मक ठिकाणांना भेटी देण्याची आवड असलेले जॉर्ज कुरुलिस नावाचे व्यक्ती या 'नरकाच्या दरवाजा'च्या आत गेले होते. तिथे जाण्यासाठी त्यांनी ॲल्युमिनियमपासून बनवलेला खास पोशाख घातला होता आणि श्वास घेण्यासाठी स्कूबा सारखे उपकरण वापरले होते. त्यांनी सांगितले की, आत गेल्यावर आपण दुसऱ्याच एखाद्या ग्रहावर आल्यासारखे वाटते. जॉर्ज यांनी आतून मातीचे काही नमुने आणले होते, ज्याच्या संशोधनातून असे समोर आले की, इतक्या उष्ण तापमानातही काही बॅक्टेरिया तिथे जिवंत होते.
तुर्कमेनिस्तानमध्ये जगातील सर्वात मोठा नैसर्गिक वायूचा साठा असल्याने ही आग विझण्यासाठी अजून अनेक दशके लागू शकतात. आता 'दरवाजा गॅस क्रेटर' ही तुर्कमेनिस्तानची ओळख बनली आहे. दरवर्षी लाखो पर्यटक हे दृश्य पाहण्यासाठी येतात. कोणताही अपघात होऊ नये म्हणून क्रेटरच्या भोवती रेलिंग लावण्यात आले आहे आणि पर्यटकांसाठी एक 'व्ह्यू पॉइंट' देखील बनवण्यात आला आहे.