वॉशिंग्टन : पक्ष्यांच्या उत्क्रांतीमधील अत्यंत महत्त्वाचा दुवा मानल्या जाणार्या ‘आर्किओप्टेरिक्स’ या डायनासोरच्या कवटीमध्ये संशोधकांना काही नवीन आणि धक्कादायक वैशिष्ट्ये आढळून आली आहेत. ‘द इनोव्हेशन’ या नियतकालिकात 2 फेब—ुवारी रोजी प्रसिद्ध झालेल्या एका नवीन अभ्यासात हा दावा करण्यात आला आहे. ही वैशिष्ट्ये उडू न शकणार्या डायनासोरमध्ये नसून, आधुनिक पक्ष्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. यामुळे आर्किओप्टेरिक्सला त्याचे अन्न पकडणे, हाताळणे आणि पचवणे अधिक सोप्या पद्धतीने करणे शक्य झाले असावे, असा अंदाज संशोधकांनी वर्तवला आहे.
संशोधनातील मुख्य निष्कर्ष : हालचाल करणारी जीभ : आर्किओप्टेरिक्सच्या कवटीत एक लहान हाड आढळले आहे, जे सूचित करते की या डायनासोरची जीभ अत्यंत लवचिक आणि हालचाल करणारी होती. तोंडातील विशेष रचना : संशोधकांना तोंडाच्या वरच्या भागात (टाळूवर) दातांसारखे लहान उंचवटे किंवा ‘ओरल पॅपिला’ असल्याचे पुरावे सापडले आहेत. शिकागोच्या ‘फील्ड म्युझियम’मधील संशोधक आणि या अभ्यासाच्या मुख्य लेखिका जिंगमाई ओ’कॉनर यांनी याला ‘विचित्र मऊ उतींचे अवशेष’ असे संबोधले आहे.
संवेदनक्षम जबडा : जबड्याच्या टोकाजवळ काही असामान्य छिद्रे आढळली आहेत. हे आधुनिक पक्षांमधील ‘बिल-टिप ऑर्गन’ यासारखेच एक मज्जातंतूंनी युक्त अंग असावे, जे शिकार शोधण्यासाठी संवेदनशील असावे असा अंदाज आहे. हे अवशेष सुमारे 15 कोटी वर्षांपूर्वीचे असून, जर्मनीमध्ये आढळले आहेत. ज्युरासिक कालखंडाच्या शेवटी जेव्हा डायनासोरमधून पक्षांची उत्क्रांती होत होती, तेव्हा ही वैशिष्ट्ये विकसित झाली असावीत, असे हे संशोधन सांगते. जरी आर्किओप्टेरिक्स हा आजच्या पक्ष्यांचा थेट पूर्वज नसला, तरी तो पंखांच्या साहाय्याने सक्रियपणे उडू शकणारा सर्वात जुना ज्ञात डायनासोर आहे. जिंगमाई ओ’कॉनर यांच्या मते, आर्किओप्टेरिक्स कदाचित लांब अंतरापर्यंत उडू शकत नव्हता; परंतु थोड्या वेळासाठी ताकदीने झेप घेण्याची क्षमता त्याच्यात नक्कीच होती.
