why peanuts dance in beer glass science behind dancing peanuts
पुढारी ऑनलाईन : तुम्ही कधी विचार केला आहे का की, बीअरच्या ग्लासमध्ये शेंगदाणे टाकल्यानंतर ते आधी खाली जातात आणि काही वेळाने बुडबुड्यांसोबत वर येऊ लागतात? वर पोहोचल्यानंतर पुन्हा खाली जातात आणि पुन्हा वर येतात. जणू काही शेंगदाणे बीअरच्या ग्लासमध्ये ‘डान्स’ करत आहेत. या विचित्र घटनेमागे कोणताही जादूचा प्रकार नसून, त्यामागे विज्ञान आहे. वैज्ञानिकांनीही या मनोरंजक घटनेचा अभ्यास केला आहे.
शेंगदाणे आधी खाली का जातात?
जेव्हा अख्खे, भाजलेले आणि सोललेले शेंगदाणे बीअरमध्ये टाकले जातात, तेव्हा सुरुवातीला ते खाली जातात. याचे कारण म्हणजे शेंगदाण्यांची घनता बीअरपेक्षा जास्त असते. त्यामुळे त्यांचे वजन त्यांना खाली खेचते.
मात्र काही वेळाने परिस्थिती बदलते. शेंगदाण्यांच्या पृष्ठभागावर बीअरमध्ये असलेल्या कार्बन डायऑक्साइड वायूचे अतिशय छोटे बुडबुडे तयार होऊ लागतात. हेच बुडबुडे पुढे शेंगदाण्यांना वरच्या दिशेने नेण्याचे काम करतात.
शेंगदाण्यांवरच बुडबुडे का तयार होतात?
बीअरमध्ये कार्बन डायऑक्साइड वायू विरघळलेला असतो. बाटली किंवा कॅनमधून बीअर ग्लासमध्ये ओतल्यानंतर दाब कमी होतो आणि हा वायू बाहेर पडू लागतो.
शेंगदाण्यांचा पृष्ठभाग हा बुडबुडे तयार होण्यासाठी योग्य जागा उपलब्ध करून देतो. वैज्ञानिक भाषेत याला ‘न्यूक्लिएशन साइट’ (Nucleation Site) म्हणतात. म्हणजेच शेंगदाण्यांचा पृष्ठभाग बुडबुडे तयार होण्यासाठी एक प्रकारचा आधार बनतो.
हळूहळू शेंगदाण्यांच्या पृष्ठभागावर अनेक बुडबुडे जमा होतात आणि त्यानंतर या संपूर्ण प्रक्रियेतला सर्वात मनोरंजक भाग सुरू होतो.
बुडबुडे शेंगदाण्यांना वर कसे उचलतात?
एकटा शेंगदाणा बीअरपेक्षा जड असल्यामुळे खाली जातो. मात्र त्याच्या पृष्ठभागावर मोठ्या प्रमाणात वायूचे बुडबुडे चिकटले की शेंगदाणा आणि त्याच्याशी चिकटलेले बुडबुडे मिळून तयार झालेला समूह बीअरच्या तुलनेत हलका होतो.
यामुळे शेंगदाण्यावर वरच्या दिशेने लागणारी उत्प्लावन शक्ती (Buoyant Force) वाढते आणि तो हळूहळू वर येऊ लागतो. अखेर तो बीअरच्या पृष्ठभागापर्यंत पोहोचतो.
वर पोहोचताच शेंगदाणा पुन्हा खाली का जातो?
इथून शेंगदाण्याचा ‘डान्स’ सुरू होतो. शेंगदाणा बीअरच्या पृष्ठभागावर पोहोचताच त्याला चिकटलेले बुडबुडे फुटू लागतात आणि त्यातील वायू बाहेर पडतो.
शेंगदाणा पृष्ठभागावर थोडा फिरतो किंवा उलटतो. त्यामुळे त्याच्या इतर भागांना चिकटलेले बुडबुडेही बाहेर पडून फुटतात.
बुडबुड्यांची संख्या कमी होताच शेंगदाण्याला मिळणारी अतिरिक्त उत्प्लावन शक्ती कमी होते. त्यामुळे तो पुन्हा बीअरपेक्षा जड होतो आणि खाली जाऊ लागतो.
मात्र तो पुन्हा बीअरमध्ये बुडताच त्याच्या पृष्ठभागावर नवीन बुडबुडे तयार होऊ लागतात. पुरेसे बुडबुडे जमा झाल्यानंतर शेंगदाणा पुन्हा वर येतो.
शेंगदाण्याचा हा ‘डान्स’ किती वेळ सुरू राहतो?
शेंगदाण्याचे हे वर-खाली होणे कायम सुरू राहत नाही. बीअरमधील कार्बन डायऑक्साइड हळूहळू बाहेर पडतो आणि नवीन बुडबुडे तयार होण्याचे प्रमाण कमी होते. त्यानंतर शेंगदाण्याचा ‘डान्स’ही थांबतो आणि तो ग्लासच्या तळाशी जाऊन बसतो.
वैज्ञानिकांच्या मते, वेगवेगळ्या प्रकारच्या बीअर आणि शेंगदाण्यांनुसार या प्रक्रियेचा परिणाम वेगवेगळा असू शकतो. बीअरमध्ये कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण जितके जास्त असेल, तितकी बुडबुडे तयार होण्याची प्रक्रिया अधिक सक्रिय होऊ शकते.