Cholesterol Medicine Safety : तुमच्या कोलेस्ट्रॉल वाढले असेल किंवा तुम्हाला कधी हृदयाचा त्रास झाला असेल, तर डॉक्टरांनी 'स्टॅटिन्स' (Statins) नावाचे औषध नक्कीच लिहून दिले असेल. शरीरातील कोलेस्ट्रॉल कमी करण्यासाठी आणि हृदयाचे रक्षण करण्यासाठी ही औषधे वर्षानुवर्षे वापरली जात आहेत. ही औषधे हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) आणि स्ट्रोक (मेंदूचा झटका) येण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करतात. परंतु, याच्या फायद्यांसोबतच त्याबद्दल काही वाद आणि शंकाही आहेत. लोकांच्या मनात सर्वात मोठी भीती आणि चिंता हीच आहे की, या औषधामुळे आपल्या स्नायूंना (Muscles) इजा होते का? आणि जर तसे होत असेल, तर हे किती जणांच्या बाबतीत घडते? यावर ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या 'नफिल्ड डिपार्टमेंट ऑफ प्रायमरी केअर हेल्थ सायन्सेस'मधील संशोधकांनी सखोल संशोधन केले. जाणून घेऊया या नवीन संशोधनातील निष्कर्षाविषयी...
'द लॅन्सेट डिजिटल हेल्थ' (The Lancet Digital Health) मध्ये प्रकाशित अभ्यासातून काहीसा दिलासा मिळाला आहे. यातून असे दिसून आले आहे की, स्टॅटिन्सशी संबंधित स्नायूंच्या गंभीर समस्या उद्भवतात खऱ्या; पण त्या लोकांच्या चिंतेइतक्या वारंवार घडत नाहीत. ही एक अत्यंत सकारात्मक बाब समोर आली आहे; कारण लाखो लोकांनी स्टॅटिन्सचे जीव वाचवणारे फायदे आणि त्यापासून होणाऱ्या दुष्परिणामांची भीती यांचा विचार केला आहे.
स्टॅटिन्स (Statins) हा शरीरात 'वाईट' कोलेस्ट्रॉल (LDL) तयार करणाऱ्या घटकाला प्रतिबंध करणारा औषधांचा गट आहे. या गटात ॲटोर्व्हास्टॅटिन, रोसुव्हास्टॅटिन आणि सिमव्हास्टॅटिन यांसारख्या प्रमुख औषधांचा समावेश होतो. शरीरात कोलेस्ट्रॉल कमी झाल्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबी साठत नाही. त्यामुळे हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक येण्याचा धोका खूप कमी होतो. त्यामुळे गेल्या ३० वर्षांत ही औषधं हृदयविकाराचा धोका असलेल्या रुग्णांसाठी संजीवनी ठरली आहेत. अनेक संशोधनांमधून हे सिद्ध झाले आहे की, या औषधांमुळे हृदयविकाराचे झटके येण्याचे आणि त्यामुळे होणाऱ्या मृत्यूंचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर कमी झाले आहे.
स्टॅटिन्स औषधांच्या दुष्परिणामांचा विचार केला तर स्नायू दुखणे, थकवा जाणवणे, पेटके (क्रॅम्प्स) येणे किंवा अशक्तपणा वाटणे या तक्रारी सर्वात जास्त ऐकायला मिळतात. कधीकधी हा त्रास रोजची कामे करणे अवघड करेल इतका वाढू शकतो; पण डॉक्टर म्हणतात की औषध आणि या त्रासाचा संबंध समजून घेणे थोडे गुंतागुंतीचे आहे. आजपर्यंत झालेल्या अनेक मोठ्या संशोधनातून असे समोर आले आहे की, स्टॅटिन घेणाऱ्या लोकांमध्ये स्नायूंच्या ९०% पेक्षा जास्त शारीरिक त्रासाचे कारण औषध नसून इतर काहीतरी असते. मग असे का होते? तज्ज्ञ याला 'नोसेबो इफेक्ट' म्हणतात. याचा अर्थ असा की, जर आपल्याला आधीच माहीत असेल की, या औषधाने स्नायू दुखतात, तर औषध कारणीभूत नसतानाही आपल्याला त्या वेदना खरोखर जाणवू लागतात. थोडक्यात, वेदना खरी असते, पण त्याचे मूळ कारण स्टॅटिन औषध नसू शकते.
ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील संशोधकांनी स्टॅटिन्स औषधामुळे स्नायूंच्या होणाऱ्या त्रासांवर सखोल अभ्यास केला. या अभ्यासातून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर आली आहे: स्टॅटिन्स औषध घेताना लोकांना स्नायूंच्या वेदना किंवा कळा जाणवतात, त्यातील बहुतेक वेदना या औषधामुळे नसतात, तर इतर कारणांमुळे असतात. या संशोधनात केवळ सौम्य स्नायू वेदना किंवा ताण यांचा विचार न करता, स्नायूंच्या गंभीर आजारांवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले. निष्कर्ष असा की, स्टॅटिनमुळे होणाऱ्या जीवघेण्या स्नायूंच्या समस्या अत्यंत दुर्मिळ आहेत. त्यामुळेच औषध सुरू असताना स्नायूंमध्ये थोडा त्रास किंवा वेदना जाणवली, तर स्वतःहून औषध लगेच बंद करू नका. विशेषतः डॉक्टरांनी हे औषध तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे सांगितले असेल, तर आधी त्यांच्याशी नक्की चर्चा करा, असे संशोधन स्पष्ट करते.
अत्यंत कमी प्रकरणांमध्ये, होय. स्टॅटिन वापरणाऱ्यांपैकी ०.१% पेक्षा कमी लोकांना याचा फटका बसतो. 'स्टॅटिन-संबंधित ऑटोइम्यून मायोपॅथी' नावाची एक दुर्मिळ स्थितीही असते, तुमची रोगप्रतिकारक शक्ती तुमच्याच स्नायूंवर हल्ला करते. याचे प्रमाण दर १,००,००० लोकांमागे केवळ काही मोजकेच रुग्ण असे असते. स्टॅटिनचा स्नायूंवर नेमका कसा परिणाम होतो, याचा अभ्यास संशोधक अजूनही करत आहेत. काही पुरावे असे सुचवतात की, ही औषधे शरीरातील दाहक प्रक्रिया बदलू शकतात आणि स्नायूंची वाढ किंवा दुरुस्ती करण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा आणू शकतात. काही लोक स्टॅटिनची एवढी भीती का बाळगतात, या प्रश्नाचे उत्तर संशोधक अजूनही शोधत आहेत.
स्टॅटिन्स औषधामुळे फक्त स्नायूच दुखतात असे नाही, तर यामुळे 'टाइप २ मधुमेह' होण्याचा धोका थोडा वाढू शकतो; विशेषतः अशा लोकांमध्ये ज्यांना आधीपासूनच मधुमेहाचा त्रास होण्याची शक्यता जास्त असते. याशिवाय, यकृताच्या (Liver) कार्यात काही छोटे बदल होऊ शकतात; पण तज्ज्ञांच्या मते, हे औषध आपल्या हृदयाचे जे मोठे रक्षण करते, त्यापुढे हे धोके खूपच किरकोळ आहेत. या सगळ्याचा मुख्य आणि सोपा निष्कर्ष असा की, हृदयविकाराचा झटका किंवा मेंदूचा झटका (स्ट्रोक) रोखण्यासाठी स्टॅटिन्स हे आजच्या काळातील सर्वात उत्तम औषध आहे. या औषधामुळे स्नायूंचा गंभीर त्रास होण्याचे प्रमाण अगदी नगण्य म्हणजेच खूप कमी आहे. त्यामुळे जर तुम्हाला हृदयाचा त्रास असेल, तर स्वतःहून कोणतीही भीती न बाळगता आधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या, त्यांच्याशी चर्चा करा आणि त्यांच्या सांगण्यावरूनच हे औषध सुरू ठेवा.