९० च्या दशकात आपल्या मधाळ आवाजाने कोट्यवधी रसिकांच्या मनावर राज्य करणाऱ्या प्रसिद्ध पार्श्वगायिका अलका याज्ञिक सध्या ‘सेंसरिन्यूरल हियरिंग लॉस’ नावाच्या एका गंभीर आजाराशी झुंज देत आहेत. ही अशी स्थिती आहे, ज्यामध्ये कानाच्या आत असलेल्या ऐकण्यासाठीच्या अत्यंत नाजूक नसा (Auditory Nerves) क्षतिग्रस्त होतात. या आजारामुळे आता केवळ त्यांच्या ऐकण्याच्या क्षमतेवरच नाही, तर शरीराचा समतोल राखण्यावरही परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
वैद्यकीय अहवालानुसार, माणसाचा कान हा केवळ ऐकण्याचे काम करत नाही. कानाच्या आतील भागात एक अत्यंत गुंतागुंतीची यंत्रणा असते, ज्याला ‘वेस्टिब्युलर सिस्टीम’ म्हणतात. आपण उभे आहोत, बसलो आहोत, झुकलो आहोत की, चालत आहोत, याची माहिती ही यंत्रणा मेंदूला देत असते. ही प्रणाली आपले डोळे, स्नायू आणि मेंदू यांच्याशी समन्वय साधून शरीराचा समतोल राखते. या आजारामुळे अंतर्गत कानाची ही प्रणाली प्रभावित झाल्यास रुग्णाला चक्कर येणे, चालताना अडखळणे, वारंवार पडणे, असंतुलन जाणवणे आणि गंभीर परिस्थितीमध्ये व्हीलचेअर किंवा इतर आधाराची गरज पडू शकते. सतत कानाला हेडफोन लावून मोठ्या आवाजात संगीत ऐकणे हे किती हानिकारक ठरू शकते, याची माहिती स्वतः अलका याज्ञिक यांनीच आपल्या पोस्टमधून दिली होती.
‘सेंसरिन्यूरल हियरिंग लॉस’ म्हणजे काय?
आपल्या कानात अतिशय सूक्ष्म ‘हेअर सेल्स’ असतात. जेव्हा हे हेअर सेल्स किंवा कानापासून मेंदूपर्यंत आवाज पोहोचवणाऱ्या नसा खराब होतात, तेव्हा हा आजार होतो.
सामान्य प्रक्रिया : आवाज लहरी कानाच्या पडद्यातून आणि मध्य कानातून कोक्लियापर्यंत पोहोचतात. तिथे असलेले ‘हेअर सेल्स’ या लहरींचे विद्युत संकेतांमध्ये रूपांतर करून ते मेंदूकडे पाठवतात आणि आपल्याला आवाज ऐकू येतो.
कायमस्वरूपी धोका : जर हे सूक्ष्म ‘हेअर सेल्स’ एकदा नष्ट झाले की, ते पुन्हा तयार होत नाहीत. त्यामुळे बहुतेक प्रकरणांमध्ये ‘सेंसरिन्यूरल हियरिंग लॉस’ हा कायमस्वरूपी मानला जातो.
या आजाराची कारणे काय?
‘अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ ऑडिओलॉजी’च्या मते, हा आजार खालील कारणांमुळे होऊ शकतो:
वाढते वय
सतत अत्यंत तीव्र आवाजाच्या संपर्कात राहणे
व्हायरल इन्फेक्शन (विषाणू संसर्ग)
डोक्याला झालेली दुखापत
आनुवंशिक कारणे
मेंदूचा गोंधळ आणि वाढता ‘कॉग्निटिव्ह लोड’
आपण चालताना, पळताना किंवा पायऱ्या चढताना अंतर्गत कान लगेच मेंदूला संकेत पाठवतो. मेंदू या संकेतांची डोळे आणि पायांकडून मिळणाऱ्या माहितीशी पडताळणी करतो आणि शरीर स्थिर ठेवतो. मात्र, आजार किंवा नसांच्या सुजेमुळे जेव्हा कानाचा हा भाग प्रभावित होतो, तेव्हा मेंदूला चुकीची किंवा अपुरी माहिती मिळते. परिणामी, खोली फिरत असल्यासारखे वाटणे किंवा जमीन हलत असल्याचा भास रुग्णाला होऊ लागतो. तसेच, ऐकण्याची क्षमता कमी झाल्यावर समोरच्याचे बोलणे समजून घेण्यासाठी मेंदूला खूप जास्त अतिरिक्त ताण घ्यावा लागतो. या मानसिक ऊर्जेच्या अतिवापराला ‘कॉग्निटिव्ह लोड’ म्हणतात. या अतिरिक्त कष्टांमुळे शरीराचा ताळमेळ आणि समतोल राखण्यासाठी मेंदूकडे कमी ऊर्जा उरते, ज्यामुळे चालताना अचानक चक्कर येऊन पडण्याचा धोका कमालीचा वाढतो.
