जयपूर : राजस्थानच्या वाळवंटात राहणारा एक महाकाय पक्षी आज आपल्या अस्तित्वासाठी लढा देत आहे. माळढोक म्हणजेच ‘ग्रेट इंडियन बस्टर्ड’ जगातील सर्वात दुर्मीळ पक्ष्यांपैकी एक आहे. कधीकाळी हा पक्षी भारताच्या अनेक भागांत आढळत असे; परंतु आता त्याची जंगलातील संख्या केवळ ११० ते १५० च्या दरम्यान उरली आहे. त्याच्यावर नामशेष होण्याचा अत्यंत गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.
माळढोकची खासियत केवळ त्याचा मोठा आकारच नाही, तर त्याची अनोखी जीवनशैली देखील आहे. हा उडणाऱ्या सर्वात जड पक्ष्यांपैकी एक आहे. खुल्या गवताळ प्रदेशात राहणारा हा पक्षी जमिनीवर अन्न शोधतो आणि तिथेच अंडी घालतो. विजेची तार आणि आकुंचन पावणारे नैसर्गिक निवासस्थान हे त्याच्या अस्तित्वासाठी मोठे संकट ठरले आहेत. हा पक्षी सुमारे १ मीटर लांब आणि १५ किलो किंवा त्याहून अधिक वजनाचा असू शकतो. त्याचे शरीर तपकिरी, पोट पांढरे आणि डोक्यावर काळ्या रंगाची टोपीसारखी खूण असते. हा पक्षी कीटक, सरडे, छोटे साप आणि बिया खातो. हा प्रामुख्याने जमिनीवर राहणारा पक्षी आहे आणि कमी पावसाच्या भागातही राहू शकतो.
भारतीय वन्यजीव संस्थेच्या अहवालानुसार, १९६९ मध्ये देशात माळढोकची संख्या सुमारे १,२६० होती. २००० पर्यंत ती घसरून सुमारे ६०० वर आली. जुलै २०२६ मध्ये जारी करण्यात आलेल्या नवीन अंदाजानुसार, आता राजस्थानमध्ये त्यांची अंदाजे संख्या १३० आहे, तर संभाव्य आकडा ११० ते १५० च्या दरम्यान आहे. हा अंदाज राजस्थानच्या क्षेत्रापुरता मर्यादित होता. वन्यजीव संस्था आणि वन विभाग कृत्रिम प्रजनन, सुरक्षित निवासस्थान आणि विजेच्या तारांमुळे होणारे मृत्यू रोखण्यासाठी काम करत आहेत. माळढोकला वाचवणे हे भारताचे दुर्मीळ गवताळ प्रदेश वाचवण्यासाठीदेखील अत्यंत आवश्यक आहे.
