वॉशिंग्टन : आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरील (ISS) क्वांटम प्रयोगशाळेत एक मोठे आणि नवीन अपग्रेड करण्यात आले आहे. या सुधारणेमुळे आता अणूंच्या वर्तनाचा पूर्वीपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक सखोल अभ्यास करणे ‘नासा’ला शक्य होणार आहे, अशी घोषणा अमेरिकेची अंतराळ संस्था नासाने केली आहे.
आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावरील नुकतीच अपग्रेड केलेली 'कोल्ड क्वांटम लॅबोरेटरी' आणि पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेतील जवळपास शून्य गुरुत्वाकर्षण यांचा एकत्रित वापर करून शास्त्रज्ञ 'अल्ट्राकोल्ड' (अति-थंड) अणूंच्या गुणधर्मांचा अभ्यास करत आहेत. असे वातावरण पृथ्वीवर तयार करणे पूर्णपणे अशक्य आहे. या मोहिमेचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे, 'अब्सोल्युट झीरो' म्हणजेच परम शून्य तापमानाजवळ (उणे ४५९.६७ अंश फॅरेनहाईट किंवा उणे २७३.१५ अंश सेल्सिअस) अणूंचे ढग कसे वागतात, याचा अभ्यास करणे हा आहे. हे विश्वातील सर्वात कमी संभाव्य तापमान आहे, जिथे अणू त्यांच्या हालचालींची सर्व ऊर्जा गमावून बसतात.
कॅलिफोर्नियातील नासाच्या 'जेट प्रोपल्शन लॅबोरेटरी'मध्ये ही प्रयोगशाळा तयार करण्यात आली आहे. या कोल्ड क्वांटम लॅबचे प्रकल्प शास्त्रज्ञ जेसन विल्यम्स यांनी एका निवेदनात सांगितले की, ‘‘अत्यंत कमी तापमानात, पदार्थ आपण अनुभवलेल्या कोणत्याही गोष्टीपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या पद्धतीने वागतो. येथे पदार्थाचे लहरीसारखे स्वरूप प्रबळ होते. अति-थंड पदार्थ केवळ अनपेक्षित पद्धतीनेच वागत नाहीत, तर त्यामुळे वेळ, गुरुत्वाकर्षण आणि गतीचे अत्यंत अचूक मोजमाप करणेही शक्य होते. या नवीन अपग्रेडमुळे प्रयोगशाळेत अशी अनेक साधने उपलब्ध झाली आहेत, जी आपल्याला विश्वाचे मूळ स्वरूप समजून घेण्यास मदत करतील.’’ अणू आणि त्यांचे उप-अणुकण (Subatomic Particles) या ‘क्वांटम मेकॅनिकल’ वस्तू आहेत, ज्यांचे वर्तन आपल्या डोळ्यांना दिसणाऱ्या जगापेक्षा पूर्णपणे भिन्न असते.
उदाहरणार्थ, क्वांटम मेकॅनिक्सच्या नियमांनुसार : एखादा कण एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त ठिकाणी असू शकतो (याला क्वांटम सुपरपोझिशन म्हणतात). दोन कण प्रचंड अंतरावर असूनही अनाकलनीयपणे एकमेकांशी जोडलेले असू शकतात (याला क्वांटम एंटँगलमेंट म्हणतात). हे कण एखाद्या स्थिर, घन वस्तू सारखे फिरण्यासोबतच, स्पेस-टाईममध्ये लहरींप्रमाणे प्रवास करू शकतात. अणूंचे हे वर्तन टिपणे अत्यंत अवघड आहे. याचे पहिले कारण म्हणजे, अणू आकाराने अत्यंत सूक्ष्म असतात. समजा एक अणू गोल्फ बॉलच्या आकाराचा असेल, तर तो गोल्फ बॉल शॉट मारणारा माणूस पृथ्वीपासून चंद्रापर्यंतच्या अंतराइतका उंच दिसेल. दुसरे कारण म्हणजे, पृथ्वीसारख्या सामान्य वातावरणात अणूंच्या या वर्तनाचे अचूक मोजमाप करणे अशक्य असते. कारण, उष्णतेची ऊर्जा आणि गुरुत्वाकर्षणामुळे अणूंच्या मूळ क्वांटम वर्तनात अडथळा निर्माण होतो. त्यामुळे अंतराळातील शून्य गुरुत्वाकर्षण आणि अति-थंड तापमानात आता नासा या अणूंचा अभ्यास करत आहे.
