लंडन : पूर्व इंग्लंडमधील सफोक किनाऱ्यावरील ‘ऑरफोर्ड नेस’ हा दुर्गम परिसर म्हणजे लष्करी इतिहास आणि सुरक्षित वन्यजीवांचे एक अनोखे संगम आहे. २,००० एकरांवर पसरलेला हा खडकाळ परिसर कधी काळी अत्यंत कडेकोट सुरक्षेचा चाचणी परिसर होता. येथे ब्रिटिश संशोधक विमान, रडार आणि अणुबॉम्ब तंत्रज्ञानावर काम करत होते. या प्रयोगांनंतर तिथेच सोडून दिलेल्या काँक्रीटच्या प्रयोगशाळा, जुन्या विमानतळाचा दलदलीचा भाग आणि नाजूक किनारपट्टीचे अधिवास आता पक्षी, ससे आणि हरणांचे हसतेखेळते घर बनले आहेत. सध्या ‘नॅशनल ट्रॅस्ट’ या नेचर रिझर्व्हचे व्यवस्थापन पाहते.
ऑरफोर्ड नेस हा नेहमीच लष्कराचा तळ नव्हता. नॅशनल ट्रॅस्टच्या मते, मध्ययुगीन काळात खडकाळ प्रदेशामागे खाऱ्या पाण्याचे दलदल तयार झाले, जे नंतर स्थानिकांसाठी चरण्याचे कुरण बनले. भरतीचे पाणी नियंत्रित करण्यासाठी दलदलीच्या काही भागांभोवती भिंती बांधल्या गेल्या, तर शतकानुशतके तिथे शेळ्या-मेढ्या आणि जनावरे चरत होती. किनारपट्टीवरील स्थितीमुळे या परिसराचे सामरिक महत्त्व वाढले. सफोकचे समुद्रकिनारे आणि खोल खाड्या या क्षेत्राला हल्ल्याच्या दृष्टीने संवेदनशील बनवत होत्या आणि जवळील किनारा संघर्षाच्या काळात लष्करी तयारीमध्ये सहभागी होता. यात निर्णायक बदल १९१३ मध्ये झाला, जेव्हा युद्ध विभागाने ऑरफोर्ड नेसचा मोठा भाग विकत घेतला आणि त्यानंतर लवकरच संपूर्ण साईंट ताब्यात घेतली.
नॅशनल ट्रॅस्टच्या रेकॉर्डनुसार, ही जमीन लष्करी चाचणी मैदान बनली, जिथे चाललेल्या कामाच्या सुरक्षेसाठी लोकांच्या हालचालींवर पूर्ण बंदी घालण्यात आली होती. १९१३ ते १९१६ दरम्यान विमानतळ बनवण्यासाठी किंग्ज मार्शच्या काही भागांमधील पाणी उपसून जमीन सपाट करण्यात आली. १९१५ मध्ये पहिले विमान आले, ज्याने दशकांशी चालणाऱ्या लष्करी प्रयोगांची सुरुवात केली. विमानाची कामगिरी, शस्त्रास्त्रे आणि लष्करी शोध यंत्रणांशी संबंधित प्रयोगांसाठी हे ठिकाण एक महत्त्वाचे केंद्र होते. शस्त्रास्त्र चाचणीचे हे काम चार दशके चालले आणि नंतर अण्वस्त्रांशी संबंधित संशोधनातही याने योगदान दिले. रडारच्या विकासातही ऑरफोर्ड नेसने महत्त्वाची भूमिका बजावली. आता मात्र इथे जैवविविधता वाढली असून तिथे अनेक पशुपक्ष्यांचा अधिवास निर्माण झाला आहे.
