फिफा तथा फुटबॉल विश्वचषक स्पर्धेचा महाअंतिम सामना अपेक्षेनुसार अभूतपूर्व जल्लोषात पार पडला आणि क्षणाक्षणाला उत्कंठा वाढवणाऱ्या या सामन्यात अर्जेंटिनाचा पराभव करून १६ वर्षांनी स्पेनच्या फुटबॉल संघाने जगज्जेतेपदी आपले नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले. न्यूजर्सीतील मेटलाईफ स्टेडियममध्ये पार पडलेल्या या सामन्यात मेस्सीचा संघ दुसऱ्यांदा विश्वचषक जिंकेल, अशी शक्यता अनेकांनी वर्तवली होती; परंतु स्पेनच्या खेळाडूंनी सर्वांचे अंदाज खोटे ठरवत आपणच ‘विश्वविजेते’ असल्याचे सिद्ध करून दाखवले. यापूर्वी २०१० मध्ये स्पेनने पहिल्यांदा विश्वचषक जिंकला होता. चेंडूवरील अखंड नियंत्रण, संयमी पासिंग, प्रतिस्पर्ध्याला चेंडूपासून दूर ठेवण्याची कला आणि योग्य क्षणाची वाट पाहत केलेला अचूक हल्ला, ही त्या संघाची ओळख होती. सोळा वर्षांनंतर याच गुणवैशिष्ट्यांच्या आधारे स्पेनने इतिहास रचला.
दोन्हीही विश्वचषक स्पर्धांमध्ये स्पेनचा संघ सुरुवातीला पराभूत झाला होता; पण त्यानंतर त्यांनी स्पर्धेवर अशी पकड मिळवली की, अंतिम फेरीपर्यंत त्यांना रोखणे अशक्य ठरले. आणखी एक साम्यस्थळ म्हणजे २०१० आणि २०२६ या दोन्ही स्पर्धांमध्ये स्पेनने बाद फेरीत पोर्तुगालचा १-० असा पराभव केला आणि अंतिम सामन्यातही अतिरिक्त वेळेत १-० ने विजय मिळवत विश्वचषकावर नाव कोरले. २०१० मध्ये स्पेनच्या संघातील झावी, आंद्रेस इनिएस्ता, सर्जिओ बुस्केटस् आणि झाबी अलोन्सो यांच्या मध्यफळीमुळे प्रतिस्पर्ध्याला चेंडू मिळणेच कठीण होत असे. स्पेनचा उद्देश आक्रमणापेक्षा सामन्यावर नियंत्रण ठेवणे हा अधिक असे. पासिंगच्या माध्यमातून प्रतिस्पर्ध्याची ऊर्जा संपवून त्यांच्याकडून चूक घडवून आणणे, ही त्यांची रणनीती होती. त्यामुळे त्यांचा खेळ अत्यंत आकर्षक असला तरी तो अनेकदा सावध आणि संयमी वाटे. यंदाही हीच तत्त्वे कायम ठेवत त्यांनी विजयश्री खेचून आणली. अनेक वर्षांच्या अनुभवानंतर आणि युरोपीय स्पर्धांमधील सातत्यपूर्ण कामगिरीमुळे स्पेनचा संघ मोठ्या स्पर्धेचा दबाव हाताळण्यात अधिक प्रगल्भ झाला आहे. त्यांचे प्रशिक्षकही खेळाडूंना लवचिक रणनीती वापरण्याचे स्वातंत्र्य देतात. यामुळे कठीण परिस्थितीतही हा संघ निकाल बदलू शकतो. चेंडूवरील अफलातून नियंत्रण हा स्पेनच्या फुटबॉलपटूंच्या खेळाचा कणा आहे.
अंतिम सामन्यात रोड्रीने मध्यफळीतील सूत्रे सांभाळली, तर पेड्री, फाबियान रुईझ आणि दानी ओल्मो यांनी विविध भागांतून खेळ उभारला. लामिन यामाल, निको विल्यम्स आणि आलेक्स बायेना यांनी मैदानाच्या रुंदीचा प्रभावी वापर करत प्रतिस्पर्ध्यांच्या बचावफळीवर सतत दबाव निर्माण केला. २०१० च्या संघात डेव्हिड व्हिला याने स्पेनच्या आठपैकी पाच गोल केले होते. यावेळी स्पेनच्या संघात आक्रमणाची जबाबदारी अनेक खेळाडूंमध्ये विभागली गेली होती. त्यामुळे एखाद्या खेळाडूला रोखले तरी स्पेनच्या आक्रमणाची धार कमी होत नव्हती. मिकेल ओयार्झाबालने या सामन्यात पाच गोल केले असले, तरी पेद्रो पोरो, मिकेल मेरिनो, लामिन यामाल, फाबियान रुईझ, फेरान टोरेस आणि इतर खेळाडूंनीही महत्त्वाच्या क्षणी गोल करून विजयात मोलाची भर घातली. निर्धारित ९० मिनिटांत सामना बरोबरीत राहिला. मात्र, अतिरिक्त वेळेत अर्जेंटिनाचा बचाव भेदण्यात स्पेन यशस्वी ठरला आणि १०६ व्या मिनिटाला टॉरेसनं शानदार गोल करत स्पेनच्या विजयावर शिक्कामोर्तब केले. उनाय सिमोन, पाउ कुबार्सी, आयमेरिक लापोर्ते, मार्क कुकुरेया आणि पेद्रो पोरो यांच्या बचावफळीला प्रसिद्धी मिळाली नसली तरी त्यांनी अधिक प्रभावी कामगिरी केली.
प्रतिस्पर्ध्यांना पुढे येण्यापूर्वीच रोखणे आणि आक्रमणाची दिशा बदलणे या आधुनिक तंत्रामुळे स्पेनने अर्जेंटिनाचे अनेक हल्ले सुरुवातीलाच निष्प्रभ केले. सामन्याच्या परिस्थितीनुसार रणनीती बदलण्याची क्षमता हे त्यांच्या विजयाचे गमक ठरले. या ऐतिहासिक विजयामध्ये गोलरक्षक उनाई सिमॉनची भूमिका निर्णायक ठरली. अनेक कठीण प्रसंगी त्याने अप्रतिम बचाव करत स्पेनच्या विजयाची पायाभरणी केली. पेनल्टीवेळी त्याने ज्या संयमाने आणि चपळाईने चेंडू अडवले त्याला तोड नाही. इटली आणि ब्राझीलनंतर, सलग दोन विश्वचषक जिंकणारा तिसरा संघ बनण्याची संधी अर्जेंटिनाला होती.
इटलीने १९३४ आणि १९३८ मध्ये, तर ब्राझीलने १९५८ आणि १९६२ चे विश्वचषक जिंकले होते. अर्जेंटिनाने २०२२ च्या अंतिम सामन्यात पेनल्टी शूटआऊटमध्ये फ्रान्सला ४-२ ने हरवले होते; पण यावेळी स्पेनच्या आव्हानाचा मुकाबला करण्यात मेस्सीचा संघ कमी पडला. स्पर्धेत आठ गोल केलेल्या मेस्सीची गोल्डन बूट जिंकण्याची संधी हुकली. फ्रान्सच्या किलियन एमबाप्पेने १० गोल करत सोन्याच्या बुटावर आपले नाव कोरले. यंदा स्पर्धेत सहभागी संघांची संख्या ४८ होती. यामुळे जेतेपदाचे आव्हान मोठे होते. सामन्यांची संख्या शंभरीपार गेल्याने चाहत्यांना महिनाभर फुटबॉलची मेजवानी मिळाली. स्पर्धेत एकूण २९७ गोल झाले. आजवरच्या विश्वचषकातील ही सर्वोच्च संख्या आहे. याखेरीज यंदा ‘व्हिडीओ असिस्टंट रेफरी’ प्रणालीचा वापर पहिल्यांदाच झाला. तो अनेकदा वादग्रस्त राहिला असला तरीही खेळाच्या निकालांवर त्याचा मोठा प्रभाव टाकला. अंतिम सामन्यात एंजो फर्नांडीजला रेड कार्ड मिळाल्यामुळे अर्जेंटिनाला १० खेळाडूंसह खेळावे लागले. याचा पूर्ण फायदा स्पेनने उचलला.
स्पेनच्या खेळाडूला रोखण्यासाठी फर्नांडीजने अतिशय धोकादायक पद्धतीने टॅकल केले. हे पाऊल नियमांच्या विरोधात आणि खेळाडूच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने गंभीर होते. मुख्य रेफरींनी या कृत्याची गांभीर्याने दखल घेत फर्नांडीजला तत्काळ ‘रेड कार्ड’ दाखवून मैदानातून बाहेर काढले. सामन्याच्या निर्णायक वळणावर एका खेळाडूला गमवावे लागल्याने संपूर्ण रणनीती विस्कळीत झाली. शेवटी स्पेन विजेता ठरला. आता २०३० चा फिफा विश्वचषक हा अत्यंत खास असणार आहे. कारण, विश्वचषकाचे शंभरावे वर्ष असणार आहे. या स्पर्धेचे मुख्य यजमानपद मोरोक्को, पोर्तुगाल आणि स्पेन हे तीन देश संयुक्तपणे भूषवणार आहेत. क्रिकेट, फुटबॉल, बास्केटबॉल यांसारख्या खेळांमधून सांघिकता, समन्वय, एकजूट, राष्ट्रीयत्व आणि प्रयत्नांची पराकाष्ठा करण्याची अतूट जिद्द यांचे विराट दर्शन घडत असते. आधुनिक व्यवस्थापनशास्त्रात या वैशिष्ट्यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. खेळाच्या मैदानावरील संघ असो वा युद्धभूमीवरील सैन्य असो किंवा राजकारणात शासन सांभाळणारे सत्ताधारी असोत किंवा विविध आस्थापने वा कॉर्पोरेट कंपन्या असोत; या पाच वैशिष्ट्यांशिवाय यशाची दारे खुली होत नाहीत. हाच या स्पर्धेचा आणि विश्वविजयाचा संदेश आहे.
