Railway emergency hammer
नवी दिल्ली: रेल्वेने प्रवास करताना तुम्ही खिडकीजवळ एक छोटा हातोडा नक्कीच पाहिला असेल. हा लाल रंगाचा हातोडा पाहून लोकांच्या मनात अनेकदा प्रश्न निर्माण होतो. तो रेल्वेत का बसवलेला असतो? तो केवळ शोभेसाठी आहे की त्याचा काही विशिष्ट उद्देश आहे?
खरं तर, हा हातोडा रेल्वेमधील सर्वात महत्त्वाच्या सुरक्षा साधनांपैकी एक आहे. सामान्य परिस्थितीत याचा वापर केला जात नाही, परंतु गंभीर अपघात, आग किंवा आणीबाणीच्या प्रसंगी, जेव्हा ट्रेनच्या दरवाजातून बाहेर पडणे कठीण होते, तेव्हा याचा वापर करण्यासाठी तो ठेवलेला असतो.
भारतीय रेल्वेच्या 'रिसर्च डिझाइन्स अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन'च्या तांत्रिक दस्तऐवजांनुसार, प्रवासी डब्यांमधील काही खिडक्यांची रचना 'आपत्कालीन निर्गमन मार्ग' (emergency exit) म्हणून केलेली असते. याचा उद्देश असा आहे की, आणीबाणीच्या वेळी मुख्य दरवाजातून सुरक्षितपणे बाहेर पडणे शक्य नसल्यास, प्रवाशांना खिडकीतून डब्याबाहेर पडता यावे. थोडक्यात सांगायचे तर, ट्रेनमध्ये आढळणारा छोटा हातोडा हा आपत्कालीन निर्गमन प्रणालीचाच एक भाग आहे.
डब्याच्या रचनेबाबतच्या RDSO च्या दस्तऐवजांमध्ये नमूद केले आहे की, जर आपत्कालीन निर्गमन खिडकीसाठी 'टेम्पर्ड ग्लास' वापरला असेल, तर त्या डब्यात गरज पडल्यास काच फोडण्यास सक्षम असा हातोडा असणे आवश्यक आहे. 'लॅमिनेटेड ग्लास'च्या बाबतीतही, अशा विशिष्ट प्रकारच्या काचेचा वापर केला जाऊ शकतो जी हातोड्याच्या साहाय्याने वेगाने फोडता येते.
हे समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे की ट्रेनमधील प्रत्येक खिडकी आपत्कालीन निर्गमन मार्ग म्हणून काम करत नाही. उदाहरणार्थ, LHB डब्यांसाठीच्या RDSO मॅन्युअलमध्ये नमूद केले आहे की, प्रत्येक डब्यात आपत्कालीन स्थितीत उघडता येतील अशा चार खिडक्यांची सोय असते. आणीबाणीच्या वेळी प्रवाशांना बाहेर काढण्यासाठी यांचा वापर केला जातो. या खिडक्यांवर प्रवाशांसाठी सूचनाही लावलेल्या असतात, जेणेकरून गरज पडल्यास त्या उघडता येतील.
अशी परिस्थिती कल्पना करा जिथे ट्रेनचा अपघात झाला आहे किंवा डब्यात आग लागली आहे. अशा वेळी दरवाजापर्यंत पोहोचणे कठीण होऊ शकते. जर गर्दी, धूर किंवा डब्याच्या स्थितीमुळे नेहमीच्या मार्गाने बाहेर पडणे अशक्य झाले, तर आपत्कालीन खिडकी प्रवाशांसाठी बाहेर पडण्याचा पर्यायी मार्ग ठरू शकते.
अशा वेळी हा छोटा हातोडा अत्यंत उपयुक्त ठरू शकतो. काच फोडून बाहेर पडण्याचा मार्ग तयार करणे हाच त्याचा उद्देश आहे. मात्र, याचा अर्थ असा नक्कीच नाही की प्रवाशांनी सामान्य प्रवासादरम्यान तो काढून काच फोडावी; हे केवळ खऱ्या आपत्कालीन परिस्थितीसाठी उपलब्ध करून दिलेले एक सुरक्षा साधन आहे.
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही ट्रेनने प्रवास करत असाल आणि तुम्हाला खिडकीजवळ हा छोटा हातोडा दिसेल, तेव्हा त्याला सामान्य हातोडा समजू नका. बाहेर पडण्याचा नेहमीचा मार्ग वापरण्यायोग्य नसेल अशा परिस्थितींसाठी तो तिथे ठेवलेला असतो. थोडक्यात सांगायचे तर, आकाराने लहान वाटणारा हा हातोडा आपत्कालीन परिस्थितीत जीव वाचवणारा मार्ग मोकळा करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरू शकतो.
