मध्य प्रदेशमधील धार येथील भोजशाळा हे मध्य प्रदेशातील एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक आणि धार्मिकस्थळ आहे. परिसरासंबंधी वादावर सध्या उच्च न्यायालयात खटला सुरु आहे. परिसराला हिंदू समुदायदेवी सरस्वतीचे मंदिर मानतो, तर मुस्लिम पक्ष याला ११ व्या शतकातील कमाल मौला मशीद असल्याचा दावा करतो.
धार : भोजशाळा मंदिर/कमाल मौला मशीद परिसराशी संबंधित वाद पाहता, न्यायालय २ एप्रिलपूर्वी या जागेचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करेल, असा महत्त्वपूर्ण निर्णय आज (दि. १६) मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाने दिला. न्यायालयाने या प्रकरणाची पुढील सुनावणी २ एप्रिल रोजी निश्चित केली असून, निरीक्षण दौऱ्यादरम्यान कोणत्याही पक्षाला तिथे उपस्थित राहण्याची परवानगी नसेल, असेही स्पष्ट केले आहे.
भोजशाळा मंदिर/कमाल मौला मशीद परिसराशी वादावर सध्या उच्च न्यायालयात खटला सुरु आहे. परिसराला हिंदू समुदायदेवी सरस्वतीचे मंदिर मानतो, तर मुस्लिम पक्ष याला ११ व्या शतकातील कमाल मौला मशीद असल्याचा दावा करतो. मध्य प्रदेश उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती विजय कुमार शुक्ला आणि न्यायमूर्ती आलोक अवस्थी यांच्या खंडपीठाने आज (दि. १६) या वादाशी संबंधित याचिकांवर सुनावणी केली. खंडपीठाने आपल्या मौखिक टिप्पणीमध्ये म्हटले की, "विविध वाद पाहता, आम्हाला या परिसराला भेट देऊन प्रत्यक्ष परिस्थितीची पाहणी करायची आहे."
न्यायालयाने स्पष्ट केले की, २ एप्रिलच्या सुनावणीपूर्वी न्यायाधीश या वादग्रस्त जागेला भेट देतील. या भेटीदरम्यान प्रकरणाशी संबंधित कोणत्याही पक्षकाराला किंवा त्यांच्या प्रतिनिधींना तिथे उपस्थित राहता येणार नाही. दीर्घ युक्तिवादानंतर खंडपीठाने या प्रकरणात दाखल केलेले विविध अंतरिम अर्ज स्वीकारले असून, संबंधित पक्षांना त्याबाबतची कागदपत्रे आणि प्रतिज्ञापत्रे सादर करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) सादर केलेल्या २,००० पेक्षा जास्त पानांच्या अहवालातून महत्त्वपूर्ण बाबी समोर आल्या आहेत:
धारच्या परमार राजांच्या काळात या ठिकाणी मशिदीपूर्वी एक विशाल इमारत अस्तित्वात होती. सध्याची वादग्रस्त इमारत प्राचीन मंदिरांच्या अवशेषांचा पुनर्वापर करून बांधण्यात आली आहे.
उत्खननात मिळालेले वास्तुकलेचे अवशेष, मूर्तींचे तुकडे आणि स्तंभांवरील 'नागाकर्णिका' शिलालेखांवरून असे सिद्ध होते की, हे ठिकाण पूर्वी साहित्यिक आणि शैक्षणिक क्रियाकलापांचे एक मोठे केंद्र होते.
वैज्ञानिक तपासणी आणि पुरातत्व पुराव्यांच्या आधारे, हा संपूर्ण साचा परमार कालखंडातील असल्याचे मानले जाऊ शकते.
अहवालानुसार, सध्याचा साचा हा आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या मंदिरांच्या अवशेषांपासून बनलेला आहे. मशिदीच्या कॉरिडॉरच्या बांधकामात वापरलेले सुशोभित स्तंभ हे मूळ मंदिराचे भाग असल्याचे वास्तुकलेवरून स्पष्ट होते.
