चंद्रपूर - बैलपोळा म्हटला की, शेतकऱ्यांच्या घरासमोर दाराच्या दोन्ही बाजूंना पळसाच्या छोट्या फांद्या म्हणजेच ‘मेढी’ उभारण्याची परंपरा आजही अनेक गावांत पाहायला मिळते. बैलांच्या पूजनाशी जोडलेली ही प्रथा केवळ धार्मिक श्रद्धेपुरती मर्यादित नसून तिच्यामागे ग्रामीण जीवन, पशुपालन आणि निसर्गाशी जोडलेले अनेक पदर असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील ग्रामीण संस्कृतीत पळसाचे स्थान त्यामुळेच विशेष राहिले आहे.
पळसाची मेढी दारात उभारण्यामागे काय आहे शास्त्र?
पळसाचे शास्त्रीय नाव Butea monosperma असून, त्याची पाने तीन दलांची असतात. पळसाचा पाला पारंपरिकपणे गुरांना खाऊ घातला जात असल्याची नोंद मराठी विश्वकोशातही आहे. त्यामुळे जनावरांच्या सणाला पळसाची फांदी घराच्या प्रवेशद्वारी ठेवण्याची परंपरा ही जनावरे आणि पळस यांच्यातील पारंपरिक संबंधाची आठवण करून देणारी मानली जाऊ शकते.
पळसाच्या पानांमध्ये आणि इतर भागांत जैवसक्रिय घटक आढळतात. पारंपरिक आयुर्वेदातही पळसाला औषधी महत्त्व देण्यात आले आहे. काही तज्ज्ञांच्या मते पळसाच्या फांद्यांमध्ये कीटकप्रतिबंधक गुणधर्म असल्याने पूर्वी ग्रामीण भागात त्यांचा वापर वातावरणातील कीटक कमी करण्याच्या पारंपरिक पद्धतींमध्ये केला जात असे. पोळ्यानंतर या फांद्या जाळण्याची प्रथा काही भागांत आहे; त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या धुराचा किटकांवर परिणाम होऊ शकतो, अशी पारंपरिक धारणा आहे. मात्र, याला आधुनिक कीटकनियंत्रणाचा पर्याय मानता येणार नाही.
पळस म्हणजे जनावरांचे पारंपरिक ‘खाद्यवृक्ष’
पळसाच्या पानांचा सर्वात महत्त्वाचा उपयोग पशुपालनाशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पळसाचा पाला गुरे आणि हत्ती यांना खाऊ घातला जातो. म्हणजेच शेतकऱ्यांच्या जीवनात पळस हा केवळ पूजेसाठी वापरला जाणारा वृक्ष नसून पशुधनासाठीही उपयोगी वृक्ष आहे. विशेषतः ग्रामीण भागात उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा जनावरांसाठी चारा म्हणून वापर करण्याची जुनी पद्धत होती. त्यामुळे पोळ्यासारख्या जनावरांच्या सणाच्या दिवशी पळसाला प्रतीकात्मक स्थान मिळणे ही निसर्ग आणि पशुधन यांची सांगड घालणारी परंपरा मानता येते.
‘पळसाला पाने तीन ’पासून पत्रावळी-द्रोणापर्यंत
पळसाची पाने मोठी, चिवट आणि टिकाऊ असल्याने पूर्वी त्यापासून पत्रावळी आणि द्रोण मोठ्या प्रमाणात तयार केले जात. लग्नसमारंभ, धार्मिक कार्यक्रम आणि सामूहिक जेवणावळींमध्ये त्यांचा वापर होत असे. आज प्लास्टिक आणि थर्माकोलमुळे ही परंपरा मोठ्या प्रमाणात मागे पडली आहे. पळसाची पाने सहज जैवविघटनशील असल्यामुळे पारंपरिक पत्रावळींचा पर्यावरणीय दृष्टिकोनातूनही फायदा होता. वापरानंतर त्यांचे नैसर्गिकरीत्या विघटन होऊ शकते; त्यामुळे प्लास्टिकच्या कचऱ्यापेक्षा हा पर्याय अधिक पर्यावरणपूरक ठरतो.
पळसाचे अनेक उपयोग
पळसाच्या फुलांना आकर्षक नारिंगी-लाल रंग असल्यामुळे त्याला ‘फ्लेम ऑफ द फॉरेस्ट’ असेही म्हटले जाते. फुलांतील रंगद्रव्याचा पारंपरिकरित्या नैसर्गिक रंग म्हणून वापर केला जात असे. त्याच्या सालीतून डिंक मिळतो, तर पळसाच्या लहान फांद्यांचा उपयोग यज्ञातील समिधा म्हणून केला जातो. वनसंवर्धनाच्या दृष्टीनेही पळस महत्त्वाचा असून, तुलनेने प्रतिकूल जमिनीतही तो वाढू शकतो. पळसाच्या फुलांकडे मधासाठी विविध पक्षी आकर्षित होतात. त्यामुळे हा वृक्ष स्थानिक जैवविविधतेसाठीही उपयुक्त ठरतो.
परंपरा जपूया; पण झाडे तोडून नव्हे!
पळसाच्या फांद्या पोळ्याला दारात उभारण्याची परंपरा पर्यावरणाशी जोडलेली असली तरी मोठ्या प्रमाणावर फांद्या तोडल्यास त्याचा झाडांवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे परंपरा जपत असताना छोट्या फांद्या, नैसर्गिकरीत्या गळलेल्या फांद्या किंवा उपलब्ध पर्यायी पद्धतींचा वापर करण्याचा विचार करता येईल. पळसाची झाडे टिकली तरच पुढच्या पिढीलाही ही परंपरा आणि त्यामागचे निसर्गज्ञान अनुभवता येईल. बैलपोळ्याच्या दारातील पळसाची मेढी त्यामुळे केवळ ‘शुभ’ चिन्ह नाही; ती शेतकरी, पशुधन, जंगल आणि निसर्ग यांच्यातील जुन्या नात्याची आठवण करून देणारी एक लोकपरंपरा आहे.
पोळ्याच्या आदल्या दिवशी ‘खांद शेकणी’ का?
वर्षभर राबणाऱ्या सर्जा-राजाच्या खांद्याला पळसाच्या डहाळीने शेकण्याची अनोखी परंपरा आहे. पोळ्याच्या आदल्या दिवशी बैलांच्या खांद्यांना हळद आणि तेल किंवा तूप लावून पळसाच्या डहाळीने हलकेच शेकण्याची परंपरा विदर्भातील ग्रामीण भागात आजही काही ठिकाणी पाहायला मिळते. या विधीला ‘खांद शेकणे’ असे म्हटले जाते.
शेतीच्या कामात नांगरणी, वखरणी, वाहतूक अशा विविध कामांसाठी वर्षभर बैलांच्या खांद्यावर मोठा ताण येतो. त्यामुळे पोळ्याच्या आदल्या दिवशी त्यांना विश्रांती देऊन खांद्याची निगा राखण्याची ही पारंपरिक पद्धत विकसित झाली असावी. कोमटपणा देणाऱ्या शेकामुळे स्नायूंना तात्पुरता आराम मिळणे आणि तेलामुळे त्वचेवर मालीश होणे, असा त्यामागील व्यवहार्य दृष्टिकोन असू शकतो.पळसाला आयुर्वेदात औषधी महत्त्व आहे. त्यामुळे पळसाची डहाळी, हळद आणि तेल यांचा वापर ही ग्रामीण अनुभवातून आलेली पशुनिगा परंपरा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. पळसाच्या पानांच्या डहाळीचा उपयोग बैलांच्या खांदेमळणीसाठी होत असल्याची नोंदही उपलब्ध आहे.
‘आज आवतन घ्या, उद्या जेवायला या...’ असे म्हणत बैलांना पोळ्याचे आमंत्रण देताना खांद शेकणी केली जाते. म्हणजेच हा विधी केवळ उपचारात्मक नसून शेतकरी आणि पशुधन यांच्यातील कृतज्ञता, जिव्हाळा आणि सहजीवनाचे प्रतीक आहे.
