Jackfruit Farming Konkan Agriculture
सुवर्णा दिवेकर
अलिबाग : कोकणासह पश्चिम घाट परिसरात मोठ्या प्रमाणावर आढळणारा फणस हा केवळ स्वादिष्ट फळ म्हणूनच नव्हे, तर शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाचा विश्वासार्ह स्रोत म्हणूनही ओळखला जात आहे. एकेकाळी फक्त गऱ्यांसाठी महत्त्व असलेल्या या फळाच्या बियांनाही आता बाजारपेठेत मोठी मागणी निर्माण झाली आहे. पोषणमूल्यांनी समृद्ध असलेल्या फणसाच्या बिया सध्या १५० ते २०० रुपये प्रतिकिलो दराने विकल्या जात असून त्यावर आधारित विविध मूल्यवर्धित पदार्थ तयार केले जात आहेत. त्यामुळे फणसाच्या बाबतीत "आम तो आम, गुठळीके दो दाम" ही म्हण अक्षरशः खरी ठरत आहे.
भारतातील उष्ण आणि दमट हवामानात उत्तम प्रकारे वाढणारा फणस हा देशातील सर्वात मोठ्या फळांपैकी एक मानला जातो. प्रामुख्याने कोकण, केरळ, कर्नाटक, गोवा तसेच पश्चिम घाट परिसरात त्याची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. कमी देखभाल, तुलनेने कमी उत्पादन खर्च आणि दीर्घकाळ उत्पादन देण्याची क्षमता यामुळे फणसाची लागवड शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरत आहे. एकदा लागवड केल्यानंतर अनेक दशके हे झाड फळे देत राहते. त्यामुळे दीर्घकालीन आर्थिक उत्पन्नाचे साधन म्हणून अनेक शेतकरी फणसाच्या बागांकडे वळत आहेत.
फणसाचे गरे अत्यंत स्वादिष्ट, गोड आणि पौष्टिक असतात. त्यामध्ये जीवनसत्त्व अ, जीवनसत्त्व क, तंतुमय पदार्थ, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि अँटिऑक्सिडंट्स मुबलक प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे फणस आरोग्यवर्धक फळ म्हणून ओळखला जातो. कच्च्या फणसाची भाजी, लोणचे, चिप्स, कटलेट, तसेच विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. अनेक ठिकाणी कच्च्या फणसाचा वापर शाकाहारी मांस पर्याय म्हणूनही केला जात आहे. त्यामुळे देशांतर्गत आणि परदेशी बाजारपेठेत त्याची मागणी वाढत आहे.
फणसाच्या बियांचे महत्त्व गेल्या काही वर्षांत विशेषतः वाढले आहे. पूर्वी फळ खाल्ल्यानंतर बिया टाकून दिल्या जात होत्या. मात्र संशोधनातून त्यांच्या पौष्टिक गुणधर्मांची माहिती समोर आल्यानंतर त्यांना स्वतंत्र बाजारपेठ मिळाली आहे. फणसाच्या बियांमध्ये प्रथिने, लोह, पोटॅशियम, झिंक आणि तंतुमय पदार्थ भरपूर प्रमाणात असतात. त्यामुळे त्या आरोग्यासाठी उपयुक्त मानल्या जातात. भाजलेल्या किंवा उकडलेल्या बिया खाण्याबरोबरच विविध पाककृतींमध्ये त्यांचा वापर वाढत आहे.
सध्या फणसाच्या बियांपासून पीठ तयार करून बिस्किटे, केक, पापड, चकल्या, कुकीज आणि इतर मूल्यवर्धित खाद्यपदार्थ तयार केले जात आहेत. ग्लुटेनमुक्त अन्नपदार्थांची मागणी वाढत असल्याने काही उद्योगांमध्ये फणसाच्या बियांच्या पिठाचा वापर पर्याय म्हणून केला जात आहे. यामुळे बियांना चांगला बाजारभाव मिळत असून शेतकरी आणि उद्योजकांसाठी नव्या संधी निर्माण होत आहेत.
ग्रामीण भागातील महिला बचतगट, स्वयंरोजगार गट आणि लघुउद्योगांनीही फणस प्रक्रिया उद्योगात मोठी संधी शोधली आहे. फणसाचे गरे, चिप्स, लोणचे, जॅम, पल्प तसेच बियांचे विविध पदार्थ तयार करून त्यांची विक्री केली जात आहे. त्यामुळे ग्रामीण भागात रोजगारनिर्मितीबरोबरच महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणालाही चालना मिळत आहे.
फणस हे केवळ फळ नसून संपूर्ण झाडच उपयुक्त मानले जाते. फळ, बिया, पाने आणि लाकूड यांचाही विविध कारणांसाठी उपयोग होतो. त्यामुळे अनेक भागांत फणसाला ‘कल्पवृक्षासमान फळझाड’ असे संबोधले जाते. आधुनिक शेती तंत्रज्ञान, प्रक्रिया उद्योग आणि वाढती बाजारपेठ यामुळे फणसाचे आर्थिक महत्त्व सातत्याने वाढत आहे. फळाचे गरे आणि बिया या दोन्हींपासून उत्पन्न मिळत असल्याने शेतकऱ्यांसाठी फणस हा खऱ्या अर्थाने दुहेरी लाभ देणारा कृषी संपत्तीचा स्रोत ठरत आहे. त्यामुळे "फळाचेही मोल आणि बियांचेही मूल्य" हे वाक्य फणसाच्या बाबतीत तंतोतंत लागू पडते.
