हनिफ शेख
पालघर: पालघर जिल्ह्यातील बहाडोली गाव सध्या जांभळाच्या गोडीने यशाची नवी कहाणी लिहित आहे. गाव आणि परिसरातील सुमारे 6 हजार जांभळाची झाडे केवळ बहाडोलीला हिरवेगार बनवत नाहीयेत, तर हजारो लोकांच्या रोजीरोटीचा मजबूत आधारही बनली आहेत.
खास चव आणि गुणवत्तेमुळे कोकण बहाडोली जामुनची मागणी मुंबईपासून गुजरातपर्यंत सातत्याने वाढतेय. व्यापारी स्वतः गावात येऊन खरेदी करत आहेत. जांभळाच्या फळापासून ते बियांच्या पावडरपर्यंत कमाई होत असल्याने बहाडोली आता शेती, रोजगार आणि पर्यावरण संरक्षणाचा नवा आदर्श बनत चालले. ‘जीआय’ टॅगमुळे बहाडोलीच्या जांभळांचा मुंबई-गुजरातपर्यंत डंका वाजत आहे.
पालघर जिल्ह्यातील बहाडोलीसह खामलोली आणि धुकटन गावांमध्येही मोठ्या प्रमाणात जांभळाची झाडे आहेत. नदी किनारी वसलेल्या या भागातील सुपीक माती आणि अनुकूल हवामान जांभळासाठी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते. त्यामुळेच इथल्या जांभळाची चव वेगळी आणि अधिक गोड मानली जाते. गावातील 70 वर्षीय शेतकरी तुकाराम किणी सांगतात की, पूर्वी गावातील लोक पारंपरिक शेतीवर जास्त अवलंबून होते, पण आता शेतकरी वेगाने जांभूळ शेतीकडे वळत आहेत.
फळासोबत बियांची पावडरही ‘कल्पवृक्ष’
गावात जांभूळ केवळ फळापुरते मर्यादित नाही. त्याच्या बियांच्या पावडरसह इतर उत्पादनेही तयार केली जात आहेत. ती आरोग्यासाठी फायदेशीर मानली जातात. यामुळे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचे नवे साधन मिळाले आहे. जांभूळ शेतीमुळे गावात हजारो लोकांना रोजगार मिळाला आहे. तोडणी, छाटणी, पॅकिंग आणि वाहतुकीत मोठ्या संख्येने महिला आणि तरुण जोडले गेले आहेत.
बांबूची ‘परांची’ ठरते आधार
बहाडोलीत जांभूळ तोडण्यासाठी शेतकऱ्यांकडून बांबूपासून विशेष ‘परांची’ तयार केली जाते. जांभळाची झाडे खूप उंच आणि अनेकदा कमकुवत फांद्यांची असतात. त्यामुळे थेट झाडावर चढणे धोकादायक मानले जाते. याच कारणामुळे लाकूड आणि बांबूचा मजबूत आधार बनवून मजूर सुरक्षितपणे उंचीपर्यंत पोहोचतात. ही पारंपरिक व्यवस्था अनेक फूट उंचीपर्यंत तयार केली जाते.
बहाडोली पॅटर्न यशस्वी मॉडेल
तुकाराम किणी सांगतात, बहाडोली आणि आसपासच्या भागात गेल्या 60 वर्षांपासून जांभळाचे उत्पादन होत आहे. आता शेतकऱ्यांनी मोठ्या संख्येने नवीन रोपे लावली आहेत. इथली माती आणि नदीकाठचे वातावरण जांभळासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. यामुळेच ‘बहाडोली पॅटर्न’ आज शेती, रोजगार, पर्यावरण आणि पर्यटनाची सांगड घालणारे महाराष्ट्रातील यशस्वी मॉडेल ठरले आहे.
